Chúng ta đã từng vất vả, chạy đôn chạy đáo khi ca khúc “Vì một thế giới ngày mai” của nhạc sĩ Quang Vinh được chọn là bài hát chính thức của Sea games 22 tổ chức tại Việt Nam. Khi bài hát mang tầm Quốc Gia như thế thì “buộc” phải chuyển sang tiếng Anh. Và đã tốn biết bao giấy mực về việc đó…cũng chỉ vì lần đầu chúng ta làm như thế: Một bài hát Việt có lời Anh trong bối cảnh toàn cầu. 

Có khá nhiều nhạc sĩ, ca sĩ, một vài nhóm nhạc đã có ý thức về việc quảng bá tác phẩm, giọng ca của mình đến với thế giới. Trên các sản phẩm âm nhạc của mình, họ đã dịch song ngữ Việt – Anh như các album của nghệ sĩ saxo Trần Mạnh Tuấn, album của nhóm 5 dòng kẻ, Ba con mèo, một vài ca khúc nằm rải rác trong các album của nhiều ca sĩ như Minh Thư, Mai Khôi….gần đây có Duy Khánh.

Để viết ca khúc Việt tiếng Anh thì viết thế nào là tùy từng tác giả. Có thể viết thẳng bằng tiếng Anh (nếu thấy có cảm xúc và nắm vững tiếng Anh), hoặc viết hoàn chỉnh tiếng Việt rồi CHUYỂN sang tiếng Anh. Tôi dùng từ CHUYỂN vì chúng ta không thể dịch sát nghĩa như kiểu dịch văn mà chỉ là phỏng dịch. Ngữ nghĩa có thề gần hoặc xa hơn một chút so với bản tiếng Việt. Nhưng điều quan trọng khi hát lên nghe “thuận tai” và hiệu quả nghe phải như bản tiếng Việt (hay hơn thì càng tốt). Thực tế, chúng ta đã có một số ca khúc nổi tiếng khi chuyển sang tiếng Anh nghe không hiệu quả bằng bản tiếng Việt dù đã được đầu tư dàn dựng rất kỹ lưỡng như: Vì một thế giới ngày mai (Quang Vinh), Niềm tin chiến thắng (Lê Quang). Điều này có thể còn phụ thuộc vào khả năng phát âm tiếng Anh của ca sĩ nữa (bài hát Vì một thế giới ngày mai với giọng ca của nam ca sĩ người Philipin Carlo Arreglado Orosa hát cùng Mỹ Linh đã rất hiệu quả và tạo được ấn tượng tốt).

Khi sáng tác ca khúc, viết lời 2 bằng tiếng Việt cho 1 đoạn điệp khúc hoặc lời 2 cho cả 1 bài hát là đã khó rồi. Có không ít ca khúc rất nổi tiếng mà khi viết lời hai khó giữ được đúng giai điệu của lời 1 mà thường phải thay đổi (ở bản nhạc là những nốt nhỏ) như bài Tóc gió thôi bay (Trần Tiến); có bài lời hai không thể hát rõ chữ được như Về quê ( Phó Đức Phương) ở câu: “Nước qua cầu…” ( với giai điệu của câu đó chỉ có thể hát là “qua câu” chứ không thể hát là “qua cầu” …và còn nhiều bài hát khác nữa. Âu cũng là “cái khó” của tiếng Việt. Người nghe thì vẫn “tự hiểu” được.

Trở lại vấn đế viết tiếng Anh cho ca khúc Việt. Nếu người sáng tác chỉ với vốn tiếng Anh đủ giao tiếp thôi thì muốn viết tiếng Anh cho ca khúc của mình cũng sẽ khó vì trong lời ca cũng cần đa nghĩa và ẩn dụ thì bài hát mới có sức lôi cuốn. Viết xong bản tiếng Việt rồi muốn chuyển sang tiếng Anh cũng phải rất “uyển chuyển” không thể cứng nhắc. Người chuyển ngữ không chỉ thuần thục tiếng Anh mà phải cần phải biết âm nhạc để khi chuyển dịch sao cho bản Tiếng Anh khi hát lên nghe thuận tai và vẫn đảm bảo ngữ điệu của tiếng Anh để không chỉ người Việt Nam chúng ta mà cả người nước ngoài nghe cũng chia sẻ được. Và rất có thể, bài hát chỉ có lời Anh không có lời Việt cũng không sao.

Nói thế không có nghĩa là chúng ta không thể viết nhạc Việt tiếng Anh. Vấn đề là hãy cứ bắt đầu đi. Có thể chưa hiệu quả, chưa hay nhưng có quan tâm thì mới có cơ hội để đi tới. Đừng để “ nước đến chân mới nhảy” (như trường hợp bài hát chính thức của sea games 22 tại Việt Nam – Vì một thế giới ngày mai để chính tác giả cũng nản lòng vì “con” của mình bị bàn ra tán vào trước bàn dân thiên hạ như thế).

Muốn quảng bá âm nhạc Việt Nam ra nước ngoài một cách rộng rãi và hiệu quả thì chúng ta không thể chỉ trình bày bài hát bằng tiếng Việt cho người nước ngoài nghe. Việc chọn tiếng Anh – một ngôn ngữ khá phổ biến trên thế giới là điều nên quan tâm. Ngoài tiếng Anh, cố nhiên các nhạc sĩ có thể viết bằng những thứ ngôn ngữ khác mà mình có thể chủ động, ví dụ như tiếng Hàn, tiếng Hoa, tiếng Thái …cũng sẽ là những cơ hội mở rộng phạm vi ảnh hưởng của tác phẩm âm nhạc của các nhạc sĩ Việt Nam ra ngoài biên giới. Nếu chất liệu và ngôn ngữ âm nhạc bài hát tốt (có thể có màu sắc dân gian một vùng nào đó và có thể không) được bố cục chặt chẽ, gọn gàng và giàu cảm xúc thì bài hát dù viết chỉ bằng tiếng Anh thì vẫn “rất Việt ”.

Một vấn đề nữa cũng không kém quan trọng trong việc thúc đẩy việc sáng tác ca khúc Việt lời Anh là các cơ quan quản lý văn hóa cũng cần quan tâm, thông thoáng hơn, cởi mở hơn về vấn đề xét cấp phép phát hành cho những album có những ca khúc song ngữ để tạo điều kiện, khích lệ những người sáng tác nhiều hơn trong việc quảng bá âm nhạc và hình ảnh Việt Nam chúng ta đến với đông đào bè bạn quốc tế thông qua những tác phẩm âm nhạc có giá trị của các tác giả Việt Nam được thể hiện bằng tiếng Việt và tiếng Anh.

Nhac sĩ Quỳnh Hợp