Bằng sự đam mê, niềm kiêu hãnh và tính lạc quan đặc trưng, soul đã định hình lại mối bang giao Mỹ - Phi vào nhạc đại chúng Mỹ với nhiều hình thái nghệ thuật đặc sắc. Nói rộng ra, thì soul là sự giao thoa giữa rhythm'n'blues, nhạc gospel và pop mà trong đó, thành tố của gospel, nhạc hợp ca nhà thờ của dân da đen, chắc chắn là sự thể hiện rõ nét nhất xúc cảm tột đỉnh qua kiểu hát, hòa âm khẩn cầu, hân hoan. Bên cạnh đó các khúc nhạc đồng diễn rock (mà ở đây hầu như đi từ R&B) cô đọng trên nền kèn hơi đầy khí thế cùng kiểu phối nhạc cụ chặt chẽ với giọng hát cũng là đặc điểm chuẩn mực của âm hưởng soul kinh điển.

Đối với nhiều người, nghệ sỹ, ca sỹ nhạc sỹ kiêm nhạc công piano cựu trào của rhythm'n'blues thời 50 RAY CHARLES, nhân vật đầu tiên sáng tạo ra kiệt tác có các đặc điểm ở trên qua I Got a Woman (bài này leo lên bảng xếp hạng năm 1954) có lẽ là ông tổ trực tiếp của nhạc soul. Tiếp theo ông là bộ ba nhà tiên phong da đen : Jackie Wilson, Sam Cooke và James Brown. Dù xuất thân từ các nền tảng âm nhạc hơi khác nhau Wilson (đi lên từ các nhóm hợp R&B truyền thống), Cooke (phát triển trực tiếp từ nhạc gospel với tư cách là ca sỹ của ban hợp ca Soul Stirrers) và Brown (pop), những các bậc thầy này cùng chung khát vọng đối mới âm hưởng riêng của họ tạo chất nhạc giao thoa cả pop lẫn R&B, đó là một thứ nhạc soul của niềm đam mê bền bỉ, của những cảm nhận vô tận và lời ca sâu sắc.

Khi nhạc R&B tiếp cận soul một cách mạnh mẽ vào đầu thời 60, thì mối liên kết này ngày càng đa dạng hơn tiêu biểu qua lối phối âm đặc trưng mặc dù họ đôi khi đi lên từ cội rễ nhạc doo wop (một dạng soul cổ như các sáng tác đời đầu mà người ta nghe được từ các ban Miracles và Impressional). Từ đây, tính lãng mạn luôn là chủ đề chủ chốt để các nghệ sỹ soul thể hiện tình cảm phức tạp, chín chắn và dư vị ngọt ngào lẫn đắng cay của tình yêu hơn tâm lý của rock'n'roll và R&B tiền khởi cùng thời. Các nghệ sỹ, nhạc sỹ, kiêm nhà sản xuất như SMOKEY ROBINSON và CURTIS MAYFIELD còn đặt dấu ấn vĩ đại qua các sản phẩm của mình hơn cả phong cách truyền thống 50. Bên cạnh họ các nghệ sỹ phòng thu đầu quân cho các hãng chuyên nhạc soul như Stax/Volt và Motown thậm chí còn cho ra những xuất phẩm không thể tin nổi, đặt ra chuẩn mực "khủng khiếp" với trình độ nghệ thuật đẳng cấp thế giới cho tới nay vẫn là những cột mốc minh chứng về sự xuất chúng trong âm nhạc đương đại. Họ chính là ban The Drifter, nhóm đầu tiên áp dụng nhạc cụ dây để "trang điểm" cho đủ vị mà không làm giảm thiểu âm hưởng hùng mạnh đặc trưng soul.

Mà quả thực có tới hàng ngàn nhà trình diễn soul, những nghệ sỹ đã vừa bồi bổ vừa kiến tạo cho thế giới soul một nền tảng vĩnh cửu đã phát triển hơn 4 thập kỷ sau đó. Trong nhiều trường hợp ngay bản thân họ cũng tự tạo dựng sự nghiệp khổng lồ suốt cuộc đời mình đa dạng và phong phú đến nỗi chúng ta không thể phân hạng hay xếp chung vào những nhánh rẽ nhiều loại của soul hay đánh giá chỉ qua những số lượng sản phẩm đỉnh cao. Tiêu biểu nhất trong những con người ấy là "siêu nghệ sỹ" MARVIN GAYE, nữ danh ca còn được goi là "Lady Soul"ARETHA FRANKLIN, CURTIS MAYFIELD hay huyền thoại "mù" vừa chơi piano lẫn harmonica STEVIE WONDER. Nói rõ hơn, có một số phong cách cụ thể xuất hiện theo từng vùng, mặc dù soul đã đình hình thành thứ nhạc của nước Mỹ sau này vươn ra thế giới, phát triển bồi đắp lên nhau trở thành hiện tượng toàn cầu mà ngay những nhà nghiên cứu chuyên sâu có thể phân định rạch ròi bởi ngay thể loại họ chơi cũng quá nhỏ hẹp nếu so với sức sáng tạo vô biên của chính họ. Tỷ dụ người ta không thể chỉ coi như những nghệ sỹ vĩ đại như nhóm hợp ca da đen Isley Brothers (tác giả nguyên gốc bài Twist and Shout mà The Beatles từng chơi lại) thuộc bất cứ một trường phái soul đơn thuần nào.

Tuy nhiên để hình dung về phong cách thành công nhất của soul, thì người hâm mộ đều biết tiếng tới chất soul rõ nét được định hình bởi hãng đĩa Motown Records (đặt đại bản doanh ở Detroit). Chú trọng giai diệu chặt chẽ, cấu trúc gắn kết rất hài hòa trên với âm hưởng sáng sủa rõ ràng được thể hiện một cách phi thường qua các giọng ca thiên tài (được sắp xếp theo danh sách rõ ràng), Motown chính là một trong số ít tập đoàn sản xuất độc lập hùng mạnh và thành công nhất trong kỷ nguyên nhạc hiện đại. Không những thế những, sản phẩm của hãng Motown còn vượt cấp qua tầm thế giới "xâm nhập" vào các bảng xếp hạng pop với hàng trăm bài hit lọt liên tục vào top 20 "liền tù tì" 10 năm của thập kỷ 60.

Bên cạnh đó qua kiểu phối nhạc (trước đó nhạc soul thường chỉ gắn với hợp ca) đặc trưng , các nhà sáng tác, nhạc công Motown đã đẩy mạnh tầm ảnh hưởng nhạc Da Đen Mỹ lên dòng chảy chung của đời sống văn toàn cầu. Thế nhưng đến thời sau đó, do đi theo phương hướng tiếp cận công thức nhằm mục đích "dỗ dành" giới thanh thiếu niên da trắng và người nghe pop mà giảm bớt các hình thái soul tình tuyền "về nguồn" khác, Motown bị các nhà phê bình chỉ trích và "không thèm ngó" tới(!). Nhưng đây thực sự những đánh giá thiếu công bằng và lố bịch (!). Người ta có thể thấy rõ là nếu bất cứ một hiện tượng văn hoá của nhạc da đen nào lại nổi bật và đại chúng hơn nhạc da trắng ở thời đại này thì đó là các nhà trình diễn huyền thoại được chính Motown dựng lên: có thế liệt kê ở đây như nhóm Smokey Robinson, nhóm Temptations, nhóm Martha & the Vandellas, nghệ sỹ Marvin Gaye, nghệ sỹ Stevie Wonder, nhóm tam ca nữ Supremes (do nữ ca sỹ quen thuộc Diana Ross lĩnh xướng), nữ ca sỹ Mary Wells, ban Four Tops hay năm anh em trai của gia đình Jackson Five.... Họ đã xuất xưởng một số lượng "khủng khiếp" các đĩa hát và tạo dựng một sự nghiệp đồ sộ từ giữa thập niên 60 sang 70.

Và nhạc soul lại càng phát triển khi Motown có một đối trọng xứng đáng với phong cách soul ưu việt của tập đoàn Stax /Volt có trụ sở tại Menphis. Đại điện của trường phái này là siêu sao Booker T và nhóm MG (ban này còn có cả hãng đĩa riêng) luôn cung cấp âm hưởng liệu riêng: nhiều chất funk hơn, hướng nhiều tới cội rễ soul kết hợp lối hát thô ráp trên nền của đủ loại kèn được thổi hết cỡ. Otis Redding, Wilson Pickett, Carla Thomas, và Sam & Dave là những siêu sao lớn nhất nổi lên từ lò Stax/Volt trước khi tham gia vào hãng đĩa Atlantic Records cuối 60. Bản thân "lò" Atlantic này cũng là một hãng đĩa nổi danh có ảnh hưởng lớn trong nhạc soul với lối nhạc gai góc, "nham nhám" không thế lẫn được của Solomon Burke và Percey Sledge. Xúc cảm soul được phân vào nhánh sounthern soul về nguồn này còn được bồi đắp mạnh mẽ qua các sản phẩm xuất phát từ các phòng thu danh tiếng như Studio Muscle Shoals (xây tại Alabama). Chính nhạc sỹ /nhạc công"tay chơi" Muscle Shoal đã từng hỗ trợ cho các đĩa thu vĩ đại của nữ hoàng soul có biệt danh "Lady Soul" Aretha Franklin.

Theo đà tiến lên, để cạnh tranh lẫn phát triển, thế giới soul còn "phát tướng" nhiều khu vực "nở rộ" theo kiểu lãnh địa riêng.Tại Chicago, các nhà trình diện đầy ấn tượng như nhóm The Impressions, các "nghệ nhân soul" Jerry Butler, Betty Everett, Major Lance hay Gene Chandler cũng thiết lập một phong cách rất đặc trưng qua lối kèn "om sòm" nhưng giai điệu lại "mượt như nhung". Soul ở New York lại đi theo hướng pop, được các nhà bình luận gọi lóng là "uptown soul", qua phong cách của Chuck Jackson và Maxime Brown.. Thế mà họ vẫn được các nghệ sỹ "cố suý" cho lối soul cội rễ như Garnett Mimms hay những người thích kết hợp cả "hai thế giới soul riêng biệt này"như Ben E King (ông này là nhân vật nổi danh với tư cách ca sỹ chính cho nhóm huyền thoại Drifter và sau đó là hát riêng) chấp nhận. Còn các hãng soul quanh vùng Philadenphia lại cuốn theo chất doo wop (chỉ chuyên chơi hợp ca theo nhóm) rồi cũng tự tiến lên thành một trong những "địch thủ" quan trọng của "cỗ máy" Motown với các tên tuổi lớn như Gamble Humble và Thomas Bell.

Đầu những năm 70, theo dòng thời gian, soul chuyến mình. Norman Whitfield, nhà sản xuất lừng danh của Motown, đã tự bành trướng tầm ảnh hưởng trữ tình của tới nhạc ảo giác và nhận thức xã hội qua những ca khúc kiểu như "Cloud Nine" (ông làm cho nhóm Temptation. James Brown thì khai phá điệu funk với nhịp phách lạ thường để khẳng định thông điệp tự hào là người Da Đen (tiêu biêu qua album vẫn được coi là kinh điển của mọi thời PAPA GOT A BRAND NEW BAG và ca khúc Say It Loud I'm Black and I'm Proud). Ban Sly and Family Stones lại hòa trộn trào lưu hippy vào funk qua hàng loạt đĩa đơn và album thành công vang dội (là nhóm soul gây chấn động tại đại nhạc hội Woodstock vì hoà bình năm 1969). Còn các "cựu binh” khác của Motown như Marvin Gaye hay Stevie Wonder vượt lên trên xu hướng sản xuất đĩa đơn chỉ nhằm mục đích lên hit thông thường của chính Motown để tự do đi theo con đường riêng: sáng tạo những album dài hơi và mở hướng cho các nghệ sỹ soul hiện đại sau này. Bên cạnh đó các dòng soul khác như Philadenphia cũng tiến triển với mức độ cao hơn qua lối phối khí sản xuất hoàn hảo với "âm thanh xum xuê đầy đặn" đến mức "bóng mượt". Lại còn có những nghệ sỹ như Al Green (ở Menphis), dù tiếp bước hình ảnh của thần tượng Otis Redding, tự tạo dựng tên tuổi và hãng đĩa riêng Hi Records và lối kèn đặc trưng gọi là Menphis Horns chưa kể góp phần tôn tạo rock hòa tấu và nhạc ứng tác.

Nhạc soul bắt đầu có dấu hiệu chậm lại và xuề xoà vào giữa những năm 70 của thế kỷ trước khi nó dần hình thành những xu hướng thương mại. Người ta bắt đầu chăm chăm "chúi mũi" vào nhịp funk (nền tảng của hip hop sau này) và disco để tạo giai diệu dễ nhảy hơn là chú trọng vài lời ca và sáng tác và khán giả cũng thế. Al Green, nghệ sỹ đuợc số ít những người hâm mộ chân chính coi là "nhà sinh lời" chuẩn mực của âm thanh soul kinh điển thì chuyển hướng chơi lại nhạc gospel tinh tuyền. "Đế chế" Stax/Volt hùng mạnh một thời, nơi sản sinh và nuôi dưỡng những huyền thoại Otis Redding, Wilson Pickett ...thì sụp đổ trong hỗn loạn. Từ đây rất nhiều nhạc sỹ soul da đen chọn con đường ôn hòa và đồng thời tạo ra nhánh rẽ, hình thái soul mới khác là nhạc urban đương đại, chủ thể của R&B da đen hiện đại mà hàng ngày chúng ta luôn được thưởng thức du không còn chất liệu huyền bí và sống động như trước.

Tuy nhiên âm hưởng soul vẫn còn sống mãi đến tận ngày nay, nó đã đang và sẽ cònhiện diễn qua những hòa âm, những sản phẩm của thế giới nhạc Mỹ Phi đại chúng. Nó không chỉ kết hợp và biến thái trong nhiều hình thức khác: với reagge của Jamaica, Latin, với cả nhạc worldbeat, nhạc dân tộc các khu vực khác trên khắp thế giới... trong khi vẫn định hình những thế loại chủ đạo của dòng chảy hiện tại là funk, disco, dance pop và rap. Không những soul kinh điển một thời vẫn trường tồn bằng nhiều cách khác nhau qua môi trường rock mà những siêu sao xưa kia và cả những nghệ sỹ trung thành với soul nghệ thuật vẫn cho ra nhiều chất liệu mới dành cho tầng lớp khán thính giả đặc biệt. Trong những năm 60, 90 những "cựu binh quả cảm" như Tina Turner Patti Labelle vẫn đạt nhưng đạt những thành tựu mới và đạt tới tầm huyền thoại khi đã thành công trong soul đương đại mà vẫn không bị các thế hệ thương mại như Whitney Houston, Marie Carey, hay Michael Jackson ... đọ lại được. Đó chính là hình ảnh của Soul, âm nhạc của tinh thần bất diệt của người đa den.

MOTOWN, ĐỈNH CAO CỦA NHẠC SOUL

Có rất nhiều hãng đĩa, tập đoàn sản xuất lớn của Mỹ ghi lại dấu ấn trong sử thế giới rock'n'roll, như Sun của ông chủ huyền thoại Sam Phillips nới lăng xê những tài năng như Elvis, Atlantic, Chess (thuỷ tổ của các nghệ sỹ tài năng R&B/Jump Blues), Stax Volt hay Stiff....cùng nhiều tổ hợp riêng lẻ khác (bên Anh) cũng khắc họa những phong cách và định hình xu hướng đặc trưng cho nhạc trẻ như EMI hay Capitol (hãng xuất bản cho The Beatles). Nhưng chỉ có một nhãn hiệu đặc biệt được vinh sự gắn liền danh xưng với chính thể loại đặc trưng của riêng nó - MOTOWN. Đối với những học giả, nghiên cứu âm nhạc đến những nhà sưu tập đĩa, từ những nhà báo, phân tích âm nhạc đến bất kỳ người hâm mộ nào suốt 40 năm qua, Motown không đơn thuần chỉ tên gọi của một hãng đĩa chuyên phát hành thể loại soul, mà nó còn là âm thanh của cả một dòng nhạc một trường phái, được xếp vào hàng quái kiệt và dễ nhận biết nhất trong lịch sử soul nói riêng lẫn rock nói chung.

Từ năm 1960, đến thời huy hoàng, hãng đĩa ở Detroit này không chỉ là "ngôi nhà đồ sộ" nuôi dưỡmg và phát huy những tài năng kiệt xuất nhất của soul music, mà còn là môi trường tổng hòa của các sản phẩm ưu tú nhất của R&B và pop đã từng được thu. Motown từng "xuất xưởng" hàng loạt các siêu sao trình diễn soul từ nhóm The Miracles đến năm anh em nhà Jackson Five. Thế vẫn chỉ là một khía cạnh quan trọng, bởi nơi đây còn sản sinh vô số các nhà sáng tác, soạn nhạc đại tài bao gồm những bậc thầy như Smokey Robinson (người được chính "vua rock dân ca, phản chiến" Bob Dylan coi là "nhà thơ còn sống vĩ đại nhất của nước Mỹ "!) hay bộ tam nhân vật Holland - Dozier - Holland, 3 nhà sản xuất lừng danh này nhiều lúc còn kiêm nhiệm cả sáng tác và cả những nhạc sỹ nhạc công phụ trợ như nghệ sỹ bass kinh điển Jame Jamerson hay tay trống kỳ tài Benny Benjamin. Tất cả họ tạo dựng một nền tảng vững chãi của soul âm hưởng rock/ pop qua hình ảnh BERRY GORDY Jr, ông chủ đầy quyền năng của Motown. Sinh năm 1929, nhà soạn nhạc gốc Phi này đã tiên đoán rằng: lớp khán giả da trắng thập niên 50 đã sẵn sàng chấp nhận các nghệ sỹ da đen, không chỉ thế ông còn chỉ rõ rằng các nghệ sỹ Mỹ gốc Phi ấy cần khẳng định và đạt tới tầm cao mới hơn cả sự chấp nhận đơn thuần đó!

Nói đến lối chơi kiểu Motown, các bạn có thế hình dung ra ngay tính cách soul riêng độc nhất vô nhị của hãng này: giai điệu khẩn thiết, tiếng bass dồn dập theo nhịp trống tamborine và tiếng vỗ tay. Trên nền kèn kích động nồng nhiệt hòa cùng violin réo rắt hào hứng, các ca sỹ tha hồ thể hiện chất giọng "lên đồng" ảnh hưởng từ lối hát gospel (đồng ca nhà thờ của dân da đen)... đồng thời "hú gọi hồi đáp" với dàn hát bè!!!

Đúng như quy luật tối thượng của thế giới âm nhạc soul, Motown dần vươn thành một đế chế nhạc da đen hùng mạnh nhất trong nền công nghiệp âm nhạc Hoa Kỳ. Lịch sử của Motown là một câu chuyện thành công kỳ ảo mà lại không giống như những hiện tượng rock của người da trắng như Elvis hay The Beatles. Mọi thứ khởi đầu từ một nhân vật từng kiếm ăn bằng nghề ...đấu bốc tên là Berdy Gordy. Ông này cũng có thời mở cửa hiệu đĩa jazz nhưng lỗ "chỏng gọng"!!!. Nhưng là người có nghị lực, từ cuối những năm 50, Berdy vật lộn để cố gắng chen chân vào môi trường R&B và trở thành nhà viết nhạc cho nghệ sỹ lừng danh Jackie Wilson. Năm 1959, ông vay ....gia đình một khoản tiền để tự khai trương công ty sản xuất đĩa độc lập riêng của mình. Sau khi tạm ký hợp đồng sản xuất đĩa thuê của nghệ sỹ Mary Johnson và Barrett Strong cho cách hãng khác (các bài hát của các nghệ sỹ này đều lên hit), ông chính thức thành lập hãng đĩa riêng của mình. Sau này những bản thu ấy đều hiện diện dưới nhãn Motown cũng một nhãn nữa Tamla, Gordy and Soul (cũng do ông sáng lập).

Từ đầu thập kỷ 60, Motown nhanh chóng tự thiết lập bản sắc riêng khi cho ra các đĩa đơn leo cao trên các bảng xếp hạng của các nghệ sỹ ban The Miracles, the Marvelettes, nữ ca sỹ Mary Wells. Đây là những sản phẩm tinh tuý có chất lượng tốt hơn đương thời với công nghệ sản xuất theo hệ thống mà Motown đi đầu, cũng là minh chứng đảm bảo tương lai thành công và lớn mạnh hơn nữa cho hãng đĩa non trẻ này. Công thức thành công của Motown thường được so sánh với "một đội ngũ lắp ráp" gồm một tổ hợp các nghệ sỹ trình diễn, tay soạn nhạc, sáng tác, nhà sản xuất và các nhạc sỹ nhà nghề chuyên đánh bóng các tác phẩm cả cũ lẫn mới.. từ "nhà máy" sản sinh được chức năng hóa theo kế hoạch trên nền tảng hệ thống và âm hưởng Detroits. Từ đó có một sự thực là Motown không khác gì một "dây chuyền sản xuất âm nhạc" liên kết chặt chẽ mà ở đó bất kể một ai không chịu đựng hoặc kém tài năng đều bị đào thải nhanh chóng. Thiên tài lãnh đạo của cá nhân Gordy cùng ban điều hành ở chỗ vừa có thế vận hành cỗ máy "khổng lồ" Motown một cách hoàn hảo theo nhiều cách khác nhau với công thức phong phú và hấp dẫn trong khi vẫn duy trì âm hưởng và phong cách đặc trưng đã "gây mê" hoặc hàng trăm triệu khán thính giả!

Trong suốt thời kỳ hoàng kim ấy, Motown đã sản sinh nhiều phong cách mẫu hình tương tự nhưng các siêu sao soul chắc chắn là được lăng xê mạnh mẽ, được tôn lên thành hình tượng tiêu biểu làm nổi tiếng nhãn hiệu Motown. Bắt đầu từ nhóm The Miracles, dưới quyền chỉ huy của SMOKEY ROBINSON (tác giả của rất nhiều ca khúc hay nhất của cả nhóm riêng Miracles lẫn các nghệ sỹ khác của Motown) đã đặt dấu ấn qua các bản ballad lãng mạn lẫn những giai diệu nhẩy phá cách. Tiếp tới là hai "tập thể" kinh điển: The TEMPTATION, một ban soul nam hay nhất trong thời hoàng kim ấy và nhóm nam ca vừa mượt mà vừa gai góc The FOUR TOPS. Nữ ca sỹ Mary Wells nhóm nữ Marvelettes cũng đã thu những đĩa soul đầy tinh thần nhất trong phong cách hợp ca nữ. Thần đồng STEVIE WONDER (lúc mới ra nhập Motown ở tuổi ...13) đã phát triển tài năng "trời cho" của mình qua lối sáng tác và chơi organ, harmonica kỳ diệu. Danh ca Martha Reeves và nhóm The Vandellas lại là những nghệ sỹ Motown soul cuồng nhiệt và xúc động nhất trên nền gospel. Nữ danh ca Diana Ross và bộ tứ SUPREMES được coi là nhóm pop nữ thành công nhất thập niên 60 trả khác gì hình ảnh The Beatles (rock pop nam). Nam ca sỹ/nhạc sỹ MARVIN GAYE, được "xây dựng" tương tự Wonder, cũng trở thành nhà cải cách Motown soul điện tử táo bạo nhất, dù ông mãi tới năm 70 mới đạt được tầm ảnh hưởng như Wonder từ (dù hơi chậm so với chiến lược của Motown). Còn Juniors Walker vẫn là siêu sao Motown "trần tục" nhất đi theo phong cách R&B "tiệc tùng"...

Ngoài những thiên tài kể trên, còn có nhiều nghệ sỹ, ban nhóm lừng danh khác đã sản xuất, trình diễn, thu nhiều tác phẩm...làm đầy đặn sự nghiệp vẻ vang của Motown. Họ là: Glady Knight (thường đánh cùng ban The Pips, nhóm này vừa được tôn vình vao rock'n'roll hall fame năm nay), Brenda Holloway, Edwin Star, Kim Weston Tammi Terrel, hay nhóm The Contours... Do số lượng quá lớn, dù chiến lược rất sâu rộng, một số nghệ sỹ soul lớn bị Motown hơi sao lãng, nhưng họ vẫn trở nên đại chúng. Ban The Spinner không thể làm gì chỉ từ khi họ rời Motown đầu những năm 70, ban hợp ca Isley Brothers chỉ có một bài lên hit lớn trong giai đoạn hợp tác cùng Motown (mà có thể khả năng tiềm tàng của họ không phù hợp với công thức ở đây) hay siêu sao thời đâu 60, Chuck Jackson lại đại thành công chút ít khi chuyến tới Motown.

Thậm chí vài ngôi sao nổi tiếng đôi khi thể hiện sự bất mãn với Motown khi họ bị thúc đẩy và chỉ đạo, nhưng tất cả đều hiểu rằng thành công, vinh quang cũng như tài năng mà họ có được đều được ít nhất đều gắn kết đồng hạng với danh tiếng của Motown. Điểm mấu chốt này bắt đầu hiện rõ qua quyết định gây ngạc nhiên của nữ ca sỹ Mary Wells . người rời bỏ Motown ngay sau khi đĩa đơn "My Guy" mình leo lên đầu bảng xếp hạng năm 1964. Từ đó trở đi, thiếu đi những hợp đồng lớn cùng những hứa hẹn về sự nghiệp màn bạc cũng như sự kính trọng từ Motown, bà chưa bao giờ đạt được một bài hit nào như thế và chỉ là một nữ sỹ soul đơn thuần

Motown, sau sự "thất thoát" một tài năng như Mary Wells nhanh chóng được bù đắp bởi các ngôi sao mới nổi khác, nhưng ông chủ Gordy lại đối mặt với vấn đề nghiêm trọng hơn. Cuối năm 1967, đội ngũ 3 nhà chuyên sáng tác và sản xuất đây uy lực Brian Holland - Lamond Dozier - Eddie Holland cùng ra tòa đòi được xác nhận tác quyền riêng. Sau khi dấy lên cuộc chiến pháp luật, bộ 3 này rời bỏ Motown để thành lập hãng đĩa riêng nhưng không vì thế mà số phận của Motown bị ảnh hưởng quá nặng nề. Chỉ vài năm sau, họ lăng xê các tên tuổi mới bao gồm 5 anh em nhà Jackson (nhóm Jackson Five) và các nhà sản xuất ưu tú như Norman Whitfield, nhân vật đã "bơm" thêm sinh khí mới qua chất liệu funk và ảo giác và các vấn đề thời sự đương đại. Whitfield chính là người tạo ra các kiệt tác như "Cloud Nine", "Psychedelic Shark" và "Ball of Confusion" cho nhóm The Temptations thể hiện đủ phấm chất tân thời trên.

Tất nhiên kỷ nguyên vàng của Motown rồi cũng tới hồi kết khi công ty này chuyển đại bản doanh từ Detroit sang Los Angeles năm 1971. Trong giai đoạn này, sự nghiệp của các nghệ sỹ trụ cột đã bắt đầu chuyển hướng khác. Martha Reeves, nhóm Marvelettes đã đuối sức sau cả một thập kỷ "bị vắt kiệt". Nữ danh ca Diana Ross thì đã rời nhóm huyền thoại Supremes để tập trung củng cố sự nghiệp riêng. Không còn chú trọng vào xu hướng thu đĩa đơn dưới trướng Motown, hai huyền thoại Marvin Gaye và Stevie Wonder thì tiếp tục dấn mình thu các album dài hơi đầy thông điệp chính trị đồng thời vượt khỏi những tư tưởng sáng tác lãng mạn thời Motown và đều trở thành các siêu sao tới tận sau này (Marvin Gaye mất năm 1984 sau khi có một thập kỷ 70 đầy phản kháng qua album nổi tiếng chống chiến tranh VN - What's Going on - một hiện tượng hiếm có trong giới soul) với tư cách tự sáng tác và sản xuất cho sự nghiệp hát đơn.

Từ đó, dù vẫn tồn tại với tiếng tăm là một trong những nhãn hiệu lớn và thành công nhất , nhưng Motown không còn là địa chỉ lẫy lừng nơi là bệ phóng lâu dài cho các ngôi sao soul hay được gắn với một âm nhạc điển hình, nó đơn thuần chỉ là một hãng đĩa thu soul/R&B. (Đến thế kỷ 21 này, nó là một nhánh trong tập đoàn âm nhạc MCA). Tuy nhiên đối với tất cả những ai yêu nghệ thuật soul kinh điển và công thức, khi nói tới âm thanh Motown, là người nhớ ngay đến những đĩa thu thời 60 và đầu 70 của thế kỷ trước. Không chỉ là một trong số ít hãng đĩa soul độc lập vĩ đại nhất, đó còn là một trong những danh xưng, một phong cách, một trường phái thành công nhất mọi thời đại. Mà hơn hết, Motown còn đóng vai trò là một thành tố vô cùng to lớn trong tiến trình hòa nhập âm nhạc Mỹ - Phi vào dòng chảy chung của văn hóa nước Mỹ và nhân loại.

Kao Vân