Tình ca không tình, hiểu một cách đơn giản, là bài hát, dưới lớp vỏ tình ca, đã không đưa chữ "tình" - tức "tình yêu" - lên hàng đầu. Vậy thì những "tình ca" ấy hát về cái gì nhỉ?

Chúng ta vẫn biết "tình yêu" không dành độc quyền cho tình cảm lứa đôi, còn có tình yêu quê hương, tình non nước, tình đồng chí, tình đồng hương, tình nhân loại, tình tha phương, tình hoài hương, tình anh em .v.v và v.v... Và trong mỗi "loại" tình ấy cũng có nhiều sắc thái, hình thức biểu lộ: tình vui, tình buồn, tình xa, tình đau, tình xa khuất, tình vô tận hay chỉ đơn giản thảnh thốt tình ơi... Như vậy, tình... "không tình" cũng có thể coi như một màu sắc hơi bất thường trong bức tranh tình ca sặc sỡ tân cổ giao duyên bốn mùa tụ hội và nói một cách chuyên nghiệp là: đa phong cách.

Nhưng "phong cách" không phải là khái niệm dễ hiểu, nhất là với khán giả số đông. Người ta thường chỉ hiểu đơn giản tình ca  là ca về tình, tức là hát về chuyện yêu đương. Như thế Tình ca Tây Bắc nổi tiếng của Bùi Đức Hạnh sẽ có thể được hiểu rằng nội dung hát về chuyện tình yêu ở Tây Bắc, tương tự Tình ca Vũng Tàu (Hoàng Vân) - Chiều chiều em đạp xe, thả dốc dài Bến Đá, anh như hòn núi lớn, em như hòn núi nhỏ, bãi Trước và bãi Sau, mãi mãi là của nhau... cũng là một câu chuyện tình trai gái xảy ra ở Vũng Tàu mà thôi.

Suy từ đó ra có thể hiểu rằng: có một hình thức tình ca mà ở đó "tình" hoặc chỉ là cái cớ để nói đến những chuyện khác hoặc "tình" phải núp dưới những vấn đề có tính xã hội hay hơn thế nữa. Hãy lấy một vấn đề xã hội ra làm ví dụ: ma tuý. Trừ bài Anh tôi của Phương Uyên từng rất thịnh hành và vô vàn những bài hát ra đời trong các cuộc vận động sáng tác cổ động bài trừ ma tuý có nội dung khá "trực tiếp" đến vấn nạn này, trong đó những cụm từ "ma tuý", "cái chết trắng" được hát lên thoải mái và thường là bằng giai điệu được chuyển hoá từ tâm trạng đau đớn, xót xa, đa số các bài hát khác đều mượn những chuyện tình yêu - đa số là bi luỵ - để nói đến một trong những tác hại ghê gớm của ma tuý là tàn phá tình yêu, đập tan hạnh phúc. Ở những bản tình ca này, tình yêu đóng một vai bi, là nhân vật để nhạc sĩ - chịu sức ép của vấn nạn ma tuý - "gán" cho mọi nỗi đau đớn, khổ ải, rót cho nhiều nước mắt. Bởi vậy lời ca thường rất ảm đạm, buồn rầu và thường không nhắc đến đến ma tuý, lý do chủ yếu là để đám bảo tính "thị trường" của bài hát. Xin đưa một thí dụ:

Ðời con lắm ma quái
Khiến bao người quên lối về
Bỗng nghe đời ngun ngút sầu
Em làm quen dối gian yêu ma
Ngày còn lắm giông tố
Khóc ai mùa thu héo tàn
Khóc ai đã quen cúi đầu
Em ngày mai biết sẽ ra sao?
(Rêu Phong - Tuấn Khanh)

Với những bài hát như Rêu phong, thường phải có người nói ra trước (nhạc sĩ hay ca sĩ) thì người nghe mới có thể lái cảm xúc của mình theo hướng cảm thông cho một thân phận tàn tạ vì ma tuý. Bởi vậy trước khi hát bài hát, các ca sĩ Phương Thanh, Minh Thuận, MTV thường phái thuyết mình hơi dài dòng vì sợ khán giả không hiểu, và rất có thể theo một cách hiểu nào đó người ta chỉ nghĩ "nhân vật chính" của bài hát là một cô nàng thất tình, hoặc một gái bán hoa... Và cái tình còn lại là tình người, một thứ tình xót xa thương cảm.

Giờ quay qua nói chuyện tình quê hương. Làm sao để có được một bài hát thấm đẫm tình quê hương đất nước, tình dân tộc? Lại phỏng dân ca và hát về những mái lá, đồng lúa, cánh cò, con trâu, khói lam chiều, con đò, dòng sông 12 bến nước...chăng? Có gì mới hơn không khi mà khán niệm, thậm chí từng được coi như một dòng nhạc - Tình ca quê hương - ngày càng trở nên chung chung và thực sự chỉ là kết quả từ một phép cộng khiên cưỡng: tình ca + quê hương mà quê hương chỉ có vai trò một location, một hiện trường, địa điểm thuần tuý, có thể vô danh hoặc phiếm chỉ, nơi đó diễn ra mối tình được kể lại trong bài hát.

Ở đa số trường hợp, mối tình ấy có thể đặt ở bất cứ hiện trường nào cũng có vẻ thích hợp. Bây giờ viết "tình ca quê hương" bằng những cảm xúc thảng thốt đã thành công thức và áp dụng được cho mọi tỉnh, huyện, thị xã nào như: (địa danh) + ơi hay yêu biết mấy + (địa danh) hoặc (địa danh) + ơi + ta nhớ không quên... đã trở nên lạc thời. Những mối tình thôn trang chèo thuyền té nước hay lượn lờ cầu dừa đã không còn hợp mốt nữa, vả lại, mượn âm hưởng dân ca nhiều quá dễ dẫn đến cảm tưởng nhạc sĩ lười vận động, bám chặt vào mấy chữ "dân ca, dân tộc" để biện minh cho sự lười ấy. Làm khác đi cũng đâu có khó? Thử nghe 1 bài mà hát lên thấy ngay Việt Nam nhưng hoà âm thì không Việt một tí nào. Trên nền hoà âm alternative "quái quái" là những lời ca thế này:

Má nó ơi ra đây tôi biểu coi
Má nó đâu trưa trầy trưa trật rồi
Giờ này mà cơm nước vẫn chưa xong
làm gì mà như vợ thằng Đậu vậy?

(Vợ thằng Đậu - Võ Thiện Thanh)

Lời ca bài này thì không được "tình thơ" cho lắm nhưng giả sử thay lời cho nó, thay "má nó" và "tôi" bằng những anh - em - chàng - nàng nhưng vẫn dùng một cấu trúc bài hát như thế thì có lẽ tình yêu sẽ hiện đại và hợp thời hơn trên nền quê hương đang đổi mới chăng? Và "tình ca quê hương" sẽ "tiến hoá" hơn, "tình yêu" và "quê hương" sẽ là hai đối tượng biểu cảm ngang bằng nhau, tình là tình, không phải nhờ "quê hương" diễn tả nữa mà là hợp tác với quê hương trong quan hệ tương hỗ giữa người  và cảnh. Khi ấy, tình yêu trai gái không nhất thiết cứ phải ôm đồm trong đó tình yêu quê hương theo kiểu "trái tim nhiều phần" nữa.

Bây giờ ta thử nghe những lời ca sau đây:

Thời gian se sắt mơ hồ
Xào xạc hàng cây gió đi về
Lòng ta ướt lê thê

Làn mưa lùa trên ngõ vắng
Tiếng dương cầm lẻ loi trầm lắng
Xao xác mái hiên còn ai đợi chờ

Lòng ai tê tái rã rời
Một ngày cần lao đã trôi dần
Cùng cơn gió qua sân

Làn mưa gợi bão tố
Bóng ai tảo tần trên hè phố
Ôi kiếp nhân sinh mỏi mong từng giờ.

(Mưa xuống đời - Minh Châu)

Ở hai khổ đầu, dường như ta đang chứng kiến một đoạn kết tình yêu buồn thảm, lời ca khá giống những bài hát vẫn được gọi là “não tình” với lê thê, lẻ loi, mưa rơi... nhưng đến 2 khổ sau thì mọi chuyện đã khác. Dường như cái sầu thảm của tình yêu tan vỡ ở trên đã tràn xuống, hoà vào với nỗi khổ đau của thân phận con người. Tình yêu lứa đôi có thể chuyển hoá thành tình thương giữa người với người, tạo nên một dạng khác của tình ca không tình: Tình thương.

Từ những tình thương tràn ngập trong nhiều ca khúc, không khó khăn nhận thấy nổi lên một thứ tình ca, tạm gọi là tình ca xã hội. Trong bài hát Khúc tâm ca, Minh Châu viết:

Này người yêu ơi, hòa lời ca vui
để tình ta vút lên thành cánh chim trời
Này bạn thân ơi, ngàn lời yêu thương kiếp người
cùng thắp sáng nhân ái giữa đời

Vẫn không thể thiếu tình yêu lứa đôi. Nhưng hình như hơi gượng ép quá khi "buộc" tình yêu phải gắn với tình nhân loại, đánh đồng niềm vui yêu với niềm lạc quan hơi xa vời. Để cứu cuộc nhân loại, cứu vãn thế giới cần một thứ tình lớn và "khoẻ" hơn nhiều tình yêu nam nữ vốn vẫn luôn có sẵn sự yếu đuối, sự "sến". Và "tình ca xã hội", nếu có, cũng còn phải rất lâu nữa mới có thể có dáng vóc riêng mà không cần phải luỵ nhiều vào tình yêu lứa đôi.

Và cuối cùng, xin điểm đến một thứ tình... không tình khác. Tình chưa đến lúc hay tình nhí nhảnh, trẻ con. Thí dụ rõ nhất là những câu hát này:

Ngày đó khi tôi hai mươi tôi thật lớ ngớ chẳng biết gì...
Ngày đó anh hay sang chơi anh chẳng dám nói năng gì
Chỉ trái cây, chỉ bánh quy, rồi bước đi
Ngày đó khi tôi hai mươi tôi thật ngốc nghếch chẳng biết gì
Ngày đó anh hay sang chơi anh cũng lí nhí câu gì
Rồi nín thinh, nhìn lũ chim, ngoài mái hiên.
(Khi tôi 20 - Võ Thiện Thanh)

Có người nói bài này nhăng nhít nhí nhố, nhưng nếu đặt nó đúng vào vị trí dành cho nó - một loại "tình ca không tình", lớn hơn nhạc thiếu nhi một tí -  thì thấy nó cũng khá, bởi vậy nó từng là "hit" một thời gian vì hợp với tâm trạng của những kẻ chớm bước vào tuổi yêu và chẳng biết yêu là gì cả. Bởi vậy nên mới có những câu thế này, "chín chắn" hơn:

Tình yêu ngày đó ngu ngơ. Ôi tình đó ngây thơ
Trong tôi còn mãi từng giờ. Ôi tình đó cứ bao giờ
Phải chi ngày đó đừng khờ, ôi ngày đó đừng chờ
Tôi không phải tiếc từng giờ, ôi tình đó cứ trong mơ
Wo wo wo Tình đã xa, í a í a, wowo wo oh yeah oh yeah oh yeah....

• Nguyễn Minh