Như vậy nếu hiểu "Nhã nhạc" theo nghĩa hẹp trong phạm vi những tổ chức dàn nhạc của triều Nguyễn thì "Nhã nhạc" chỉ là một cơ cấu dàn nhạc trong rất nhiều dàn nhạc của cung đình. Theo một số tài liệu như: "Âm nhạc cung đình triều Nguyễn" (Trần Kiều Lại Thủy - Nhà xb Thuận Hóa, 1997), "Những đại lễ và vũ khúc vua chúa Việt Nam" (Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề - Nhà xb Văn học Hà Nội 1992), tài liệu "Âm nhạc truyền thống Việt Nam" (Gs Trần Văn Khê)... thì âm nhạc cung đình triều Nguyễn được chia ra làm 7 loại theo những nghi lễ, sinh hoạt của triều đình là: Giao nhạc, Miếu nhạc, Ngũ tự nhạc, Đại triều nhạc, Thường triều nhạc, Yến nhạc và Cung nhạc. Ở mỗi nghi lễ nói trên, có nhiều dàn nhạc phục vụ cho "ca công" và "vũ công" hoặc dàn nhạc tấu riêng  như một hình thức hòa tấu. Ta thấy các dàn nhạc trong các nghi lễ trên bao gồm: Bát âm, Ti trúc, Nhã nhạc, Đại nhạc, Quân nhạc, Nhạc huyền, Ty chung và Ty khánh, Ty cổ... trong đó Dàn nhã nhạc có mặt hầu hết trong các nghi lễ (ngoại trừ lễ Tế giao).

Nói như thế để cho chúng ta thấy vai trò quan trọng và phổ biến của Dàn nhã nhạc đối với âm nhạc cung đình triều Nguyễn. Nên khi Unesco công nhận "Nhã nhạc" là di sản văn hóa phi vật thể của thế giới, nhiều người lầm tưởng "Nhã nhạc" là "Dàn nhã nhạc" vừa nêu hoặc chỉ là những loại nhạc của cung đình Huế. Như trên chúng tôi đã có đề cập "Nhã nhạc" theo cách hiểu của Unesco, đó là dòng âm nhạc cung đình của các triều đại ở Việt Nam.

Nhìn lại lịch sử phát triển của dòng âm nhạc cung đình này, chúng phát triển đáng kể nhất là vào triều Hậu Lê (1428-1527, không tính thời kỳ Lê-Trịnh) khi Lê Thánh Tông cho thành lập hai bộ Đồng văn và Nhã nhạc. Điều đáng lưu ý ở giai đoạn này là sự mâu thuẩn tư tưởng cá nhân giữa Nguyễn Trãi và Lương Đăng. Thật ra đó là sự mâu thuẩn của tư tưởng đề cao âm nhạc dân tộc và tư tưởng vọng ngoại, cuối cùng nhà vua chuẩn tấu theo ý kiến Lương Đăng, dàn nhạc tổ chức thành "Đường thượng chi nhạc" và "Đường hạ chi nhạc" mà thực chất đó là sự bắt chước tổ chức 'Nhã nhạc" thời nhà Minh của Trung Hoa. Đến thời Lê Thánh Tông, bộ Lễ lại định ra "Quốc nhạc" và "Tục nhạc". "Quốc nhạc" do hai bộ Đồng văn và Nhã nhạc phụ trách còn "Tục nhạc" thì thành lập "Ty giáo phường" ngoài dân để trông coi. Nhưng khi nhà Lê suy thoái, tổ chức Đồng văn Nhã nhạc cũng suy sụp theo, rất nhiều nghi lễ trong triều phải mời "Ty giáo phường" bổ sung.

Đời nhà Nguyễn có thể nói là thời kỳ phát triển cực thịnh của dòng âm nhạc cung đình Việt Nam. Tuy triều Nguyễn vẫn tiếp thu "Nhã nhạc" cung đình nhà Thanh nhưng yếu tố dân gian lại thể hiện đậm nét hơn. Nhà Nguyễn cho thành lập "Viện Giáo phường" (thay cho "Ty Giáo phường" trước đây của nhà Lê) để tuyển mộ, nhạc công, ca công, vũ công, sử dụng một số nhạc cụ gõ mà mấy thế kỷ trước không còn sử dụng như; chuông, khánh, huân, trì, chúc, ngữ.... cùng với lực lượng đông đảo các nghệ nhân dân gian tham gia qua việc quan Lộc khê hầu Đào Duy Từ được chúa Nguyễn giao cho thành lập "Hoà thanh thự" đã tập hợp một đội ngũ nghệ nhân nhạc, ca, vũ công lên đến 300 người. Và đến triều Minh Mạng trở về sau, rất nhiều tổ chức dàn nhạc ra đời mà chúng ta biết như ngày hôm nay.

Như vậy để bảo tồn nhã nhạc - tức âm nhạc cung đình Việt Nam (bao gồm ca, múa, nhạc) của tất cả các triều đại, không phải là chuyện đơn giản. Bởi có nhiều loại nhạc cụ giờ đây không còn hoặc không có người sử dụng, trong mỗi thời kỳ khác nhau lại có những cơ cấu tổ chức khác nhau. Ngay ở triều Nguyễn, tổ chức dàn nhạc nói chung và Dàn nhã nhạc nói riêng, ở mỗi triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức... cũng đã có những sự khác nhau.Có nhiều vấn đề mà chúng ta chỉ bảo tồn được "thần thái" của "Nhã nhạc" chứ không thể tái hiện hoàn toàn như xưa. Song "thần thái" đó như thế nào là vấn đề khá trừu tượng đòi hỏi sự hợp tác của nhiều ngành trong xã hội.

• Hữu Trịnh