I. Bệnh hình thức

Cách đây chừng mươi năm, khi một tạp chí bắt đầu đăng một vài bài ca “cải cách”, đương thời có những nhà phê bình “âm nhạc” đã không tiếc lời chế giễu mấy nhạc sĩ trẻ kia chỉ vì cái tội lớn là đã, không biết hữu tình hay vô ý, dám viết ra những câu nhạc không “cân phương”.

Lại đến cái hồi “đảo chính Nhật”, Ban kiểm duyệt âm nhạc ở Hà Nội đã cương quyết “trả về” một số những bài ca ái quốc cũng vì cái lý do tối cao và độc nhất là nhân viên kiểm duyệt nọ không tìm thấy trong mấy tác phẩm gửi đến xin phép xuất bản những “câu”, những “vế” vuông vắn, đều đặn như ý họ muốn.

Tôi nhắc lại mấy câu chuyện cũ để có dịp liên hệ tới một căn bệnh còn thấy trong đầu óc một số người, những người làm công tác âm nhạc: bệnh tôn sùng hình thức, coi hình thức là nhất, nếu chưa phải là tất cả. Bàn tới tác phẩm và tác giả chỉ thấy họ khen: “Tác giả X… kia vừa mới viết xong một “đại hợp xướng” năm bè có những “ắc-co”  thật “tối tân”…, hoặc chê: “Bài hát nọ gọi là “trường ca” thì không ổn mà liệt vào “nhạc sân khấu” cũng không xuôi, thật chẳng hiểu nó là cái gì!”….

II. Nội dung là chính, hình thức là phụ

Sự thật, giá trị mỗi tác phẩm nghệ thuật (trong đó có tác phẩm âm nhạc) không phải chỉ là vấn đề kỹ xảo hay hình thức mà bao giờ cốt yếu cũng do chất lượng của nội dung.

Có thể ví một cách thiết thực: nội dung là cơm ăn mà hình thức là cái bát đưa lên miệng. Giả sử bắt buộc người ta phải chọn một đường: hoặc ăn cơm gạo tám sốt dẻo xới vào bát đàn hoặc ăn cơm gạo mốc thiu đựng trong bát kiểu, chắc chắn là ai cũng nghĩ: ăn cơm gạo tám sốt dẻo dù xới vào bát đàn cũng vẫn thú hơn là bưng cái bát kiểu mà cơm bên trong thì vừa nguội lại vừa hôi. Chúng ta tha thứ hoặc tạm ưng chịu những tác phẩm nội dung tương đối đúng đắn nhưng hình thức còn vụng về. Trái lại, ta cương quyết gạt bỏ, tẩy trừ những sản phẩm thiu thối che đậy bằng cái vỏ hình thức chải chuốt mỹ miều.

Như vậy liên hệ tới vấn đề sáng tác (hay phê bình) âm nhạc, câu hỏi đầu tiên cần đặt ra là: Nội dung tác phẩm hiện thực hay viển vông, sâu sắc hay nông nổi, có tác dụng động viên, giáo dục quần chúng không, hay trái lại, đầu độc ru ngủ quần chúng?

Nội dung là chính, hình thức là phụ, đó là nguyên tắc thứ nhất.

Nhưng nói thế phải chăng là chúng ta chỉ thừa nhận có giá trị của nội dung mà phủ nhận (hay coi thường) giá trị của hình thức? Cũng nhất định không. Trong phạm vi nghệ thuật (cũng như trong bất cứ một phạm vi nào khác), hình thức có giá trị của hình thức. Tầm quan trọng của nó nếu có phải nhường bước một cái gì thì cái đó chỉ có thể là tầm quan trọng ưu tiên của nội dung. Nếu ta đồng ý là ăn cơm có bát xới tiện hơn là ăn bốc, mà ăn cơm bát kiểu thích hơn ăn xới bát đàn, thì chúng ta sẽ quan niệm hình thức là một thứ gì phụ thuộc, nhưng là một thứ phụ thuộc cần thiết để đưa dẫn tô điểm nội dung, làm tăng hiệu lực truyền cảm của nội dung. Nó hiển nhiên là một thứ yếu tố cần kể tới khi định giá một tác phẩm nghệ thuật.

Nhận định như thế còn vạch cho ta một thái độ với cái khuynh hướng ngược lại với bệnh hình thức nói trên: đó là cái hướng “tả khuynh” của một số bạn trẻ quan niệm gạt bỏ hẳn vấn đề hình thức, hầu coi như không cần thiết, không đáng để tâm. Chúng ta hiểu và có thiện cảm phần nào với ý muốn (đáng quý) của những người thành thực mong mở rộng phạm vi sáng tác nhạc tới cả những đối tượng chưa nắm vững được kiến thức đại cương về nhạc pháp, nhưng chúng ta không tán thành chủ trương nguy hiểm ấy, vì nó dễ là cái cớ cho sự buông thả, bừa bãi, “tự do chủ nghĩa”. Bước tiến của nghệ thuật - song song với sự tiến triển của mọi nghành hoạt động khác - không phải là đi đến chỗ thủ tiêu kỹ thuật, mà là nâng cao trình độ kỹ thuật một ngày một tinh xảo hơn.

III. Hình thức phải tương xứng với nội dung

 Vấn đề “ngôi thứ” đã rõ ràng, chúng ta tiến tới thảo luận về sự phối hợp giữa nội dung và hình thức.

Để tiện so sánh, lần này chúng ta tìm một ví dụ khác (cố nhiên là với tất cả ý nghĩa tương đối của sự ví von). Ví dụ, nội dung như con người ta mà hình thức như áo quần mặc ngoài. Bình thường ra, lúc làm việc phải có quần áo làm việc, lúc đi chơi phải có quần áo đi chơi, người lớn bận đồ người lớn, trẻ con mang đồ trẻ con. Áo quần may cắt vừa khổ người bao nhiêu, kiểu mẫu gọn đẹp bao nhiêu, thì càng tiện công việc, càng tôn vẻ người lên bấy nhiêu.

Cũng một lẽ ấy, hình thức càng sát với nội dung, càng hợp với nội dung chừng nào, càng làm cho tác dụng truyền cảm (động viên, giáo dục) của tác phẩm tăng lên chừng nấy.

Áp dụng vào việc soạn ca khúc, đó là vấn đề tìm hình thức tương xứng với nội dung. Ra một đề tài trang nghiêm như một đoàn ca, một khúc mặc niệm, chúng ta sẽ không phỏng theo tiết tấu một điệu khiêu vũ vui nhộn, viết một bài cho nhi đồng chúng ta sẽ không dùng tới những hình thức như “trường ca” hoặc “đại hợp xướng”, v.v…

Tóm lại, hình thức phải tùy nội dung mà thu xếp chế biến sao cho thích hợp. Hình thức tương xứng nội dung, đó là nguyên tắc thứ hai.

IV. Vấn đề nội dung mới

Tới đây, vấn đề nguyên tắc đã thông, theo thứ tự có thể là lúc chúng ta đề ra mấy câu hỏi thiết thực: “Thế nào là một nội dung âm nhạc phong phú trong một hình thức tương xứng? Làm thế nào đạt được kết quả đó?”. Phạm vi chủ đề không cho phép ta bàn rộng tới những quan điểm lý luận bao quát như chủ nghĩa hiện thực mới, vấn đề đối tượng và đề tài, vấn đề hình thức dân tộ … Ở đây chúng ta chỉ cần gợi ra mấy nhận xét có liên quan trực tiếp với việc soạn ca nhạc.

1. Vấn đề nội dung đặt ra cho người soạn ca nhạc không phải là chuyện sắp xếp (khéo léo hay vụng về) lên trên thang âm mấy danh từ chính trị bắt buộc, hay là dịch sang ngôn ngữ của âm thanh, tiết tấu các thứ chính cương, chính sách, khẩu hiệu chính trị lầu thuộc một cách kinh điển. Chúng ta công nhận rằng một nội dung muốn đủ tư cách phục vụ, trước hết là phải đúng đường lối, kịp giai đoạn… Nhưng đạt được mấy điều kiện ấy mới chỉ là giải quyết một nửa vấn đề.

2. Một tác phẩm văn nghệ - dù chỉ là một bài ca nho nhỏ - đòi hỏi ngoài sự thỏa mãn những yêu cầu chính trị, một trình độ nghệ thuật ít là cũng đủ để gây ấn tượng đẹp trong tình cảm, tư tưởng người xem, người nghe. Muốn đạt tới trình độ đó, nội dung nghệ thuật phải phản ánh được phần nào những nét điển hình cuộc sinh hoạt tinh thần và vật chất của đối tượng hưởng thụ văn nghệ. Một nội dung tương tự chỉ có thể là kết quả (hay là phần thưởng) của sự kết hợp thành khẩn cuộc sống cá nhân người sáng tác với cuộc sống vĩ đại của giai cấp cần lao đang nỗ lực sản xuất và tranh đấu. Sự cảm thông phải đi tới chỗ người nhạc sĩ - nhiệt thành và cảm hứng - nói lên được bằng âm thanh, tiết tấu những thắc mắc chung, đau thương chung, hy vọng chung, nói tóm lại cái tâm sự lớn lao của cả một lớp người, một thế hệ, một dân tộc.

V. Vấn đề hình thức mới

Con người mới của xã hội Việt Nam lột xác đã thành hình và đang lớn lên. Để thể hiện nội dung tư tưởng, tình cảm mới ấy, làm sao cho có những hình thức tương xứng? Trở lại với chủ đề của chúng ta, có hai điểm chính cần giải đáp minh bạch:

1. Có người nói rằng: “Nội dung mới phải có hình thức mới”. Đúng! Nhưng hình thức mới là thế nào? Phải chăng là một số hình thức ngoại lai (có thể từ các nước anh em tới) đưa dẫn về ép gả cho nhạc Việt một cách độc đoán? Hay là bất cứ một hình thức “lạ lạ” nào (dù ở những hệ thống nghệ thuật thoái hóa, trụy lạc) cũng cứ “nguyên xi” đem ra làm quà cho thính chúng Việt Nam một cách vô tư? Cả hai đều không phải.

Chúng ta sẵn lòng hoan nghênh và học tập tất cả những phát minh sáng kiến nghệ thuật (vô luận ở phía nào tới), nhưng với điều kiện tuyệt đối là những cái đó phải hợp, phải bổ ích cho tinh thần dân tộc ta (gồm tinh hoa cố hữu và những điểm ưu tú đang nảy nở trong con người mới Việt Nam). Ta quan niệm đấy là những chất màu quý báu bồi dưỡng cho mầm nhạc Việt Nam, những cành nhánh mập khỏe tiếp lên gốc nhạc Việt Nam, chứ nhất định không phải là thức quà ăn sẵn, những thứ hàng đóng hộp tiện lợi, có thể thay thế được những sản phẩm đồng quê đất nước. Và như thế chỉ có nghĩa là chúng ta phân biệt chủ nghĩa quốc tế chân chính với chủ nghĩa “thế giới” vong bản. Chúng ta tin rằng một tác phẩm nghệ thuật muốn cao vọng tới chỗ quốc tế hóa trước hết phải là một tác phẩm dân tộc thật … dân tộc.

2. Lại có người nói : “Hình thức mới phải do những hình thức cũ mà tiếp tục phát triển thêm lên”. Chủ trương đó không mâu thuẫn với lập luận trên nếu chúng ta cho rằng sự phát triển hình thức cũ có thể là vấn đề “tự lực cánh sinh”, nhưng cũng rất có thể (sao lại không) là với sự giúp đỡ (trong giới hạn nào đó) của bên ngoài.

Nhìn vào vốn ca nhạc cổ của ta, do hoàn cảnh đặc biệt của lịch sử âm nhạc Việt Nam, vấn đề khai thác truyền thống cũ còn kèm luôn cả vấn đề nghiên cứu sưu tầm, sắp đặt thành hệ thống những tài liệu còn sót lại. Về chỗ đó có hai điểm để ta lưu ý:

a) Khai triển hình thức cũ không phải là trùng tu lại những giá trị lỗi thời, những “làn” những “điệu” đã hết sứ mạng lịch sử, không còn khả năng thích nghi để sinh sôi nảy nở trong hoàn cảnh mới.

b) Khai thác hình thức cũ cũng không phải là cóp nhặt đây đó, chắp nối vài nét nhạc cổ rồi đem những công trình vá víu đó ép thính giả thừa nhận là “dân ca” mới, là hình thức “tiếp tục truyền thống cũ” v.v…

VI. Kết luận

Căn bản của tác phẩm nghệ thuật (trong đó gồm có các tác phẩm ca nhạc) là nội dung. Nhân dân lao động là đối tượng hưởng thụ đồng thời là kho đề tài vô tận cho người sáng tác. Hình thức biểu hiện nội dung phải tùy nội dung mà thích ứng, thay đổi. Nó có thể từ những hình thức của phát triển mà thành, mà lại có thể là kết quả của sự tiếp thu thông minh (và tiêu hóa kỹ) những yếu tố ngoại lai tiến bộ, hợp với tinh thần dân tộc, hiểu theo nghĩa “động” của thực tại đó.

• Gs. Ns. Tô Vũ