Lại có những nhà phê bình văn thơ tán dương một bài thơ nọ “là cả một bản nhạc”. Những lối so sánh như vậy dễ làm cho ta có cảm tưởng như nhạc và thơ (hay nói rộng ra, ngôn ngữ và âm nhạc) là những thứ gì rất khắng khít, rất dễ phối hợp với nhau, bởi vì trong nhạc đã sẵn chất thơ, mà trong thơ lại giàu chất nhạc.

Nhưng thật ra, mặc dầu những tương quan hết sức chặt chẽ giữa âm nhạc và ngôn ngữ, sự phối hợp hai thứ đó trong một ca khúc không phải là một chuyện tất nhiên, mà là cả một vấn đề phức tạp. Ta chẳng thường nghe luôn luôn những câu phàn nàn: “Bản nhạc này khá, nhưng phải cái lời hỏng”, hoặc: “Bài hát kia lời đẹp, nhưng nhạc lại kém”. Điều đó chứng tỏ bên cạnh những cuộc kết hợp êm thấm đã xảy ra nhiều chuyện lục đục hay những đám ly dị giữa hai thành tố cấu tạo nên ca bản.

II. Mâu thuẫn giữa nhạc và lời

Nguyên do đó từ đâu ra? Cố nhiên trước hết là sự vụng về hoặc bất lực của người sáng tác, họ phải gánh một phần trách nhiệm. Nhưng ngoài nguyên nhân chủ quan ấy, ta cần lưu ý tới một nguyên nhân khách quan, trọng yếu hơn: đó như là một điểm mâu thuẫn trọng yếu giữa lời và nhạc (ở đây ta hãy tạm hạn định vào ngôn ngữ và âm nhạc Việt Nam).

Ngôn ngữ dân tộc ta là một thứ tiếng đơn âm nhưng đa thanh. Với một âm nhất định (chẳng hạn “la”), có thể có nhiều thứ tiếng cùng vần nhưng rất khác nhau về nghĩa: la là lá lả lã lạ. Luật thanh âm (bình thượng khứ nhập) đó của ngôn ngữ không có quan hệ nhất định với cao độ các nốt trên gam nhạc, cũng như luật ngừng nghỉ (cadence) của câu nhạc không nhất thiết là phù hợp với luật gieo vận của câu thơ. Thí dụ sau đây chứng minh một cách cụ thể một phương diện của mối mâu thuẫn giữa nhạc và lời (tiếng Việt).

Ta thấy trong khi bè 1 hát đúng thanh âm câu thơ, bè 2 lại hát ra như:

Cờ mảu hùy hoang phât năng
Ôi bay chiến thắng reo vang ⁽¹⁾

III. Ca từ hóa và nhạc điệu hóa

 Vì chỗ giằng co giữa ca từ và nhạc điệu (mà ca nhạc Việt Nam chỉ là một thí dụ điển hình) trong sự sáng tác ca nhạc đã nảy ra hai khuynh hướng:

1. Ca từ hóa: Bản nhạc do lời ca chi phối. Nhạc điệu phải lệ thuộc vào âm thanh hoặc tiết tấu câu thơ. Ngoài những thí dụ thật sáng tỏ của những ca điệu không nhịp trong nhạc cổ Việt Nam (ngâm, các lối “nói”, vỉa, các câu hò…), ta có thể cử ra một thí dụ nhặt ở những tác phẩm mới:

Nếu tước bỏ lời, chỉ xét phần nhạc, thí dụ như trên trình bày một giai điệu (melody) thật gầy guộc, trúc trắc. Trái lại, nếu hát lời lên thì ý tứ và thanh âm tự nhiên của ca từ lại đưa dẫn câu nhạc một cách rất… khả thính! Ta nói rằng ở đây âm nhạc điệu hát đã “ca từ hóa”.

2. Nhạc điệu hóa: Một mặt khác kiểm điểm lại những bản ca viết theo thể tài mới (những bài “cải cách” theo tiếng nhà nghề), ta nhận thấy trong nhiều bản, phần âm nhạc (giai điệu và tiết tấu) choán hết chỗ đứng, và phần lời ca, có thể nói, chỉ đóng một vai trò “cho có mặt”, góp công một cách chiếu lệ.

Không nêu ra những thí dụ cực đoan, đây là mấy trường hợp trong đó phần lời ca, dù cho là “cũng được đi”, đã nói rõ sự hy sinh của nó cho những yêu cầu của phần âm nhạc:

a) Ca từ dựa theo giai điệu:

b) Ca từ dựa theo tiếu tấu:

IV. Giá trị tổng hợp của một ca khúc

Không nói tới trường hợp mà một hình thức nghệ thuật nhất định (tỷ dụ thơ ca) nhờ một nghệ thuật chị em (tỷ dụ âm nhạc) giữ hộ một vai phụ để cho thêm nổi vai trò chính của mình, làm nảy ra một hiệu quả mình mong muốn (hình thức ngâm thơ). Sự vay mượn, đổi công rất chính đáng ấy không đặt ra vấn đề tranh giành ảnh hưởng, vì đã phân rõ địa vị chủ khách, nhiệm vụ và quyền hạn của từng bộ môn. Nhưng ở vào trường hợp liên kết như từ và nhạc trong một ca khúc, chí ít là trong phạm vi lý thuyết, cần phải được quan niệm như một cộng tác toàn diện có sự hòa trộn vững chắc của một khối hợp kim.

Cố nhiên, do những khó khăn của từng trường hợp cụ thể có khi một nhân tố này cần phải nhượng bộ nhân tố kia. Trong những ngoại lệ đó, điểm căn bản là: bất cứ một sự nhân nhượng nào đều phải có lý do chính đáng. Về mặt ấy, hiệu quả cuối cùng của ca khúc nói chung bao giờ cũng là tiêu chuẩn vững chắc để nhận định và giải quyết thực tế.

• Gs. Ns. Tô Vũ

(1) Đây mới chỉ là vài tiếng vô nghĩa. Ngoài ra ta còn thấy những trường hợp mà do luật hòa thanh chi phối các bè phụ chuyển lời ca thành những tiếng có nghĩa, ảnh hưởng bất ngờ tới hiệu quả ca khúc.

(Sông Lô - Nguyễn Đình Phúc)

(Sông Lô - Văn Cao)

(Hò dân cày - Văn Chung)