Sơ lược về bộ gỗ

Bộ gỗ là những ống rỗng làm bằng chất gỗ thích hợp, nhưng cũng có nhạc cụ hiện nay làm bằng kim khí (flûte).

Nguyên tắc phát âm của các nhạc cụ bộ gỗ là làm cho cột không khí trong thân ống bị chấn động, bằng cách thổi một luồng hơi đi qua một vật đặc biệt gây ra sự rung chuyển gọi là “lưỡi kèn” hay” dăm kèn”, hoặc đi qua miệng thổi của nhạc cụ.

Có hai cách thổi hơi vào nhạc cụ:

1) Thổi hơi qua miệng lỗ ở đầu nhạc cụ, luồng hơi cắt ngang cạnh miệng lỗ làm cho cột không khí trong thân nhạc cụ bị chấn động (cách thổi của flûte), giống như trong tự nhiên gió thổi qua lỗ trên ống trúc làm phát ra âm thanh.

2) Thổi hơi bằng cách ngậm hai môi vào lưỡi kèn (dăm kèn) cắm trên đầu nhạc cụ, làm chấn động cột không khí trong thân ống (cách thổi của hautbois, clarinette, basson).

Để tạo ra các cao độ khác nhau, người ta dựa trên nguyên tắc rút ngắn cột không khí phát âm bằng cách khoét các lỗ theo dọc thân ống cách nhau những quãng đã được quy định.

Người ta dùng các đầu ngón tay của tay trái và tay phải để bịt các lỗ với nhiều cách khác nhau, để tạo ra các âm thanh có cao độ khác nhau, Trong quá trình phát triển của âm nhạc, các nhạc cụ được cải tiến cho phù hợp, nên các nhạc cụ chế tạo hiện đại có nhiều lỗ khoét hơn, để tạo ra các âm cao hơn hoặc trầm hơn nữa. Vì không đủ ngón để bấm và ngón tay không đủ dài để với đến các lỗ đó, nên người ta sáng chế ra hệ thống gồm các nắp đậy và cần chuyền đến các ngón tay bấm.

Các nhạc cụ chính của bộ gỗ là: flûte, hautbois, clarinette và basson. Ngoài những nhạc cụ này, bộ gỗ còn những nhạc cụ khác, đó là những nhạc cụ có âm vực cao hơn hoặc thấp hơn các nhạc cụ chính nhưng cùng chủng loại. Ví dụ: piccolo, flûte contralto (chủng loại flûte); cor anglais (chủng loại hautbois); petite clarinette, clarinette basse (chủng loại clarinette); contrebasson (chủng loại basson).

Flûte

(Tiếng Pháp: flûte, Ý: flauto, Anh: flute, Trung Quốc: trường địch)

Giới thiệu chung

Kèn Flûte

Flûte (sáo) là một nhạc cụ rất phổ biến, hầu như của tất cả các dân tộc. Xuất hiện không rõ ở thời kỳ nào, nhưng mọi người đều đồng ý với các nhà nghiên cứu lịch sử âm nhạc cho rằng sáo là một trong các nhạc cụ cổ xưa nhất của loài người. Đầu tiên sáo làm bằng thân cây sậy, tre, trúc, đa số các nước ở phương Đông như Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bản… ngày nay vẫn dùng sáo trúc. Các nước phương Tây dần dần người ta làm sáo bằng gỗ và với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật hiện nay, các loại sáo được chế tạo bằng kim loại, với một bộ máy tinh xảo để đóng mở cả một hệ thống các nắp lỗ trên thân sáo. Sơ khai người ta thổi sáo dọc tức là cầm sáo theo chiều dọc và thổi vào đầu sáo, bên ta có cây tiêu, bên Tây có cây “phlagiôlê”. Về sau người ta thổi sáo ngang, tức là cầm sáo nằm ngang, kề môi vào lỗ khoét ở đầu thân sáo để thổi. Sáo châu Âu đầu tiên chỉ có 6 lỗ chính. Trong quá trình phát triển nó được cải tiến và được xem là hoàn thiện vào năm 1825 do công lao của nghệ sĩ thổi sáo tên là Bohm (1794 - 1881) người Đức.

Flûte ngày nay được làm  bằng kim khí, hình ống trụ gồm 3 phần có thể tháo rời hoặc ghép lại rất thuận tiện.

Âm vực và tính chất âm thanh

Âm vực của flûte được chia ra làm các âm khu như sau:

1. Âm khu trầm:  âm thanh lạnh, hơi khó thổi, tiếng không được tròn, chỉ thổi được ở sắc thái nhẹ, tuy thế âm thanh lại rất đẹp được dùng nhiều trong độc tấu.
2. Âm khu quá độ: tính chất cầu nối không có gì đặc biệt.
3. Âm khu giữa: đẹp, đầy đặn, trong suốt, càng lên cao càng sáng, thích hợp với mọi cường độ, sắc thái.
4. Âm khu cao: rất sáng nhưng không thể dùng ở sắc thái nhẹ, càng lên cao càng chói.
5. Âm khu cực cao: chói, rít, âm thanh khó chuẩn xác, ít dùng.

Âm thanh của flûte nhìn chung dịu dàng, trong suốt, mềm mại và nhiều chất thơ, nhẹ nhàng, trong sáng dễ gợi cảm giác khoan khoái, khoáng đạt của đồng quê. Nó là một nhạc cụ nhanh nhẹn, sinh động có thể diễn đạt những nét nhạc nhanh, linh hoạt hoặc chậm, trữ tình.

Trong dàn nhạc, flûte thường chơi giai điệu, cũng có khi chơi phần đệm với các hợp âm rải hoặc nốt kéo dài. Khi kết hợp với violon, flûte làm cho tiếng violon ấm hơn, kết hợp với hautbois làm dịu tiếng hautbois, kết hợp với kết hợp với hautbois và clarinette tạo nên âm thanh hỗn hợp đầy đặn mà các nhạc sĩ rất thích dùng.

• Lý Trọng Hưng - Hữu Trịnh