..:: giaidieuxanh.com.vn ::..

Thường thức âm nhạc

Âm nhạc chuỗi (musique sérielle)

[08:24 12/01/2004 (GMT+7)]

Trong trào lưu “tiên phong” của nhiều nhạc sĩ đầu thế kỷ 20, có một số tác giả đã đem hết tâm huyết nghiên cứu tìm tòi một sự đổi mới hoàn toàn ngôn ngữ âm nhạc. Đó là trường hợp của A.Schönberg và musique sérielle là một dòng nhạc trong trào lưu đó.

Sériel - vùng đất vô biên của âm nhạc

Musique dodécaphonique là âm nhạc dựa trên hệ thống 12 âm của gamme chromatique (bán cung), theo Arnold Schönberg, đó là hệ thống không có tính chất trưởng, thứ, không có quan hệ âm chủ, âm át... Các bậc trong hệ thống gamme này không có chức năng chính, phụ, mà tất cả đều ngang bằng nhau. Từ quan điểm về gamme kéo theo quan điểm về "hoà âm" cũng đổi khác, không có hợp âm chủ, hợp âm át... và cái gọi là "hợp âm", "hoà âm" cũng hoàn toàn mới, không theo những qui luật cấu tạo hợp âm như trước đây. Chính vì vậy musique dodécaphonique có những thủ pháp riêng của mình để tạo nên giai điệu và "hoà âm" cho một tác phẩm.

Musique dodécaphonique dùng những thủ pháp như đảo ảnh, ngược chiều, đảo ảnh + ngược chiều, để tạo ra những chuỗi âm thanh khác nhau. Các chuỗi âm thanh này được sắp xếp theo chiều ngang để tạo thành giai điệu và những chuỗi nhỏ được sắp xếp theo chiều dọc để tạo thành những "hợp âm" - sérialisme (musique sérielle) ra đời từ sự xây dựng tác phẩm với những thủ pháp đó.

Nếu bắt đầu bằng những âm khác nhau của 12 âm trong âm giai điều hòa và với những chuỗi 12 âm với sự đảo lộn vị trí các nốt của chuỗi âm đó, người ta đã tính là có thể tạo ra 479.001.600 chuỗi - vùng đất vô biên của âm nhạc. A.Schönberg là người khởi xướng âm nhạc dodécaphonique và sériel, và các nhạc sĩ tiêu biểu của sériel có thể kể Pierre Boulez và Luciano Berio.

Những thủ pháp chính của sériel

Từ chuỗi 12 âm của âm giai điều hòa 12 bán âm, Schönberg đã dùng 4 thủ pháp sau đây trong cấu trúc giai điệu:

1. Nguyên gốc (origine): Đó là chuỗi 12 âm của hệ thống gamme 12 bán âm điều hoà nhưng các bậc được đảo lộn để có sự trầm bổng của giai điệu, đương nhiên đó là một giai điệu “trúc trắc”, chẳng êm ái chút nào và chúng được đánh số từ 1 đến 12 (từ trái qua phải).

2. Ngược chiều (Retrograde): Từ chuỗi âm gốc, dùng thủ pháp ngược chiều, nghĩa là viết lại chuỗi âm gốc nhưng bắt đầu từ thứ tự 12 ngược đến 1 (từ phải qua trái).

3. Đảo ảnh (Invertion): Còn gọi là "soi gương", chuỗi âm gốc được viết lại đối xứng qua một trục, nói cách khác nếu nốt kế tiếp theo sau có hướng đi lên (so với nốt kế cận trước nó) thì nốt đảo ảnh sẽ đi xuống và ngược lại (theo một cấu trúc quãng cố định), nốt đảo ảnh có thể viết với nốt đồng âm.

4. Ngược chiều + đảo ảnh: Là sự kết hợp hai thủ pháp ngược chiều và đảo ảnh khi ghi lại từ chuỗi âm gốc.

Chuỗi 12 âm từ 4 dạng trên được cắt nhỏ thành từng chuỗi ngắn hơn và gắn thêm tiết tấu cho nó để tạo thành một giai điệu.

Về “hoà âm” (hòa âm ở đây là nói trên quan điểm của âm nhạc giọng điệu - đó là phương pháp cấu tạo các chồng âm thành hợp âm và qui luật nối kết các hợp âm đó lại với nhau): Với Schönberg, những chồng âm - tạm gọi là "hợp âm" - là sự qui kết, xếp tầng những âm của các chuỗi âm ngắn từ chiều ngang thành chiều dọc mà không theo một qui luật cấu tạo.

Pierre Boulez

Đã một thời nhạc sériel và dodécaphonique bị phê phán là đã tạo ra sự quá đà, thiên về tri thức, đưa âm nhạc đến ngõ cụt, cách biệt với công chúng. Cũng có những ý kiến đồng tình, ủng hộ nhạc sériel, cũng có những ý kiến cho rằng hãy ghi nhận nó như một dấu mốc lịch sử, bởi tốc độ phát triển đến chóng mặt trên qui mô toàn châu Âu khiến những người đương thời dè dặt vì không theo kịp sự phát triển của nó.

Tuy nhiên, ngay cả các nhạc sĩ đi theo con đường dodécaphonique cũng không triệt để với bản thân mình, các nhạc sĩ tiên phong này vẫn luôn nhắc đến chữ "tránh" trong sáng tác, ví dụ như "tránh" những cảm xúc của âm nhạc giọng điệu len lỏi vào tác phẩm. Nhưng điều mà không một ai chối cãi đó là dodécaphonique đã lật đổ ngai vàng mà hệ thống giọng điệu ngự trị trong gần 3 thế kỷ để tạo ra một hệ thống với những nguyên tắc đối lập. Đó là một thẩm mỹ mới mà sự khẳng định bao giờ cũng bắt đầu bằng bằng sự phủ nhận, và đó cũng chính là những khó khăn mà A.Schönberg và những nhạc sĩ đồng môn với ông phải đối diện.