Việc giáo dục âm nhạc hầu như chỉ dành cho các trường dạy nhạc chuyên nghiệp, các câu lạc bộ và các nhà văn hóa quần chúng… Còn ở miền Nam, rải rác ở một số trường phổ thông của các thành phố lớn có đưa môn Nhạc vào chương trình học nhưng cũng chỉ được coi như là một môn học bình thường như những môn khoa học xã hội học khác, thậm chí so với môn học Vẽ, nó còn bị xếp vào diện thứ yếu.

Cho đến nay, qua bao nhiêu thăng trầm của ngành giáo dục với “một rừng” các cuộc cải cách, thiết nghĩ đã đến lúc chương trình dạy và học các môn nói chung và môn Nhạc nói riêng đòi hỏi phải ổn định và thống nhất, dựa trên sự phát triển giáo dục phù hợp với đặc tính của từng địa phương. Xã hội mới đòi hỏi phải có nhà trường mới. Tuy nhiên, điều ấy nói ra thì dễ nhưng định hướng và thực hiện được một mô hình nhà trường mới lại không dễ chút nào, bởi giáo dục trong nhà trường phải phù hợp với sự phát triển của xã hội.

Vài khái niệm về tài năng, năng khiếu và năng lực âm nhạc của trẻ em

Chúng ta thường thán phục và xúc động trước một bản nhạc hay, một giai điệu đẹp, hay tự hào về những thành tích mà các bạn trẻ đạt được tại các cuộc thi âm nhạc quốc tế… Tất cả những trường hợp trên đều mang yếu tố tài năng. Vậy tài năng là gì? Do đâu mà có? Làm thế nào để phát triển tài năng?

Có thể nói, tài năng là một biểu hiện đặc biệt ở mức độ cao của năng lực. Năng lực - năng khiếu (còn gọi là khả năng) là một sự kết hợp linh hoạt và độc đáo nhiều đặc điểm tâm lý của một con người tạo thành những điều kiện chủ quan thuận lợi giúp cho người đó tiếp thu dễ dàng, tập dợt nhanh chóng và hoạt động đạt hiệu quả cao trong một lĩnh vực nào đó, theo những chuẩn mực của một hoàn cảnh lịch sử nhất định.

Một đứa bé có năng khiếu âm nhạc sẽ học nhạc hết sức dễ dàng, tiến bộ nhanh chóng, khi biểu diễn thường thành công. Còn người không có năng khiếu âm nhạc có khi học mãi, tập luyện mãi vẫn không mang lại hiệu quả. Nhưng thế nào là “đàn hay hát giỏi” thì còn phải tuỳ vào hoàn cảnh lịch sử, tuỳ vào trình độ thưởng thức và thị hiếu của mỗi dân tộc, mỗi địa phương cụ thể.

Chính những đặc điểm sinh lý mà tâm lý tạo thành những năng lực - năng khiếu nhất định. Trong thực tế lịch sử phát triển văn minh của nhân loại, chúng ta đã biết đến tên tuổi của những thiên tài ở mọi lĩnh vực như: Nhạc sỹ thần đồng W.A.Mozart lên 3 tuổi đã nổi tiếng về tài đàn piano, 5 tuổi đã sáng tác nhạc ; nhạc sỹ người Nga Rimsky-Korsakov năm lên 2 tuổi đã có trí nhớ âm nhạc tuyệt vời khiến mọi người phải kinh ngạc; họa sỹ người Ý S.Raphael đã nổi tiếng từ năm lên 8 tuổi…

Trước đây, nhiều người cho rằng năng khiếu do bẩm sinh hoặc do di truyền . Người ta lấy ví dụ từ gia đình nhạc sỹ người Đức J.S.Bach có đến 18 nhạc sỹ nổi tiếng; nhưng gần đây, nhiều kết quả nghiên cứu khoa học đã cho thấy không hoàn toàn như vậy. Những đặc điểm di truyền nếu được nuôi dưỡng tốt và được sự quan tâm chăm sóc chu đáo thì đây sẽ là nền tảng vững chắc để hình thành một loại năng khiếu nào đó thuờng được gọi là tư chất. Hầu hết mọi người  khi sinh ra đều đã có một số vốn liếng tư chất nào đó làm cơ sở để hình thành những năng lực - năng khiếu.

Thiết nghĩ, đã đến lúc phải có một chương trình hoàn chỉnh và ổn định để đưa vào giáo dục trong nhà trường phổ thông những môn học về Văn hóa - Nghệ thuật nói chung, dạy và học nhạc nói riêng, sao cho học sinh dù không có tài năng hoặc năng khiếu về âm nhạc vẫn có thể biết nghe và cảm nhận được những vẻ đẹp của âm nhạc.

Về phương pháp dạy nhạc ở nhà trường

Dạy nhạc cho trẻ em

Từ trước đến nay, hễ nói đến dạy và học nhạc thì người ta thường nghĩ ngay đó là học đàn, học hát. Không ít người luôn than rằng: “Nghe nhạc, nhất là nhạc giao hưởng cổ điển, tôi chẳng hiểu gì cả …” hoặc “Tôi chỉ thích nghe nhạc pop vì nó nhẹ nhàng, dễ hiểu hơn”… Ở đây, ta bỏ qua khía cạnh “thị hiếu” và “trào lưu nhạc trẻ” đang thịnh hành, hãy thử xem xét quan niệm dạy và học nhạc trên một bình diện rộng, phải hiểu đó là dạy và học cách cảm nhận và tư duy bằng âm nhạc.

Âm nhạc là một trong những cầu nối ngắn nhất về giao lưu văn hóa giữa các dân tộc, nó như một dạng “quốc tế ngữ “của tâm hồn con người. Ấy vậy mà, ở một hoàn cảnh nào đó, nhiều người vẫn không thể nào “cảm nhận” và “tưởng tượng” được qua những âm thanh của bản nhạc. Tại sao?

Trải qua một quá trình tương đối dài (gần 13 năm), theo dõi và quan sát giờ học nhạc ở các trường mẫu giáo, tiểu học và trung học, thậm chí ở cả các trường dạy nhạc chuyên nghiệp và trường nhạc dân lập, tôi nhận thấy có một sự thiếu hụt và máy móc trong việc dạy nhạc cho các em ở mọi lứa tuổi. Hầu hết, các giáo viên chỉ chú trọng đến việc dạy các em những bài hát hoặc đàn được những bản nhạc sao cho trôi chảy với một sắc thái rập khuôn. Đặc biệt, hầu như không có chuyện giáo viên tự đàn hoặc cho các em nghe qua băng đĩa một bản nhạc không lời nào đó của các nhạc sỹ nổi tiếng trong và ngoài nước, sau đó đưa ra những câu hỏi gợi ý tư duy cho các em.

Những bất cập trong chương trình dạy nhạc hiện nay

Với thực trạng như trên, để có một “Chương trình và sách giáo khoa âm nhạc” hoàn chỉnh trong nhà trường phổ thông, trước hết chúng ta phải có một đội ngũ giáo viên dạy nhạc được đào tạo chính qui để có thể đáp ứng được những mục đích và yêu cầu của môn học này. Qua nghiên cứu các giáo trình dạy nhạc và nhiều sách giáo khoa dạy nhạc do Sở Giáo dục và Đào tạo phát hành để đào tạo giáo viên THSP Mầm non, Giáo viên THCS hệ Cao đẳng Sư phạm, tôi nhận thấy có nhiều điểm bất cập sau đây:

- Hầu hết các tài liệu trên chỉ đề cập tới việc “đọc và hát nhạc” mà không hề đề cập tới việc “nghe nhạc”. Giáo trình về “Phương pháp hát và chỉ huy dàn dựng hát tập thể” dành cho đào tạo giáo viên trung học cơ sở hệ Cao đẳng Sư phạm (phải công nhận đây là một tài liệu quí, có thể áp dụng cho các trường dạy nhạc chuyên nghiệp) hầu như tài liệu trên chỉ có thể dùng để tham khảo còn áp dụng vào thực tế thì quá khó đối với giáo viên dạy nhạc bậc phổ thông.

- Các tài liệu trên chỉ chú trọng đến các bài hát của các tác giả và những bài dân ca Việt Nam mà hoàn toàn bỏ qua những bài hát, bản nhạc quen thuộc của các nhạc sỹ nổi tiếng trên thế giới. Theo tôi, việc đưa thêm những bài hát, bản nhạc quen thuộc của các nhạc sỹ nước ngoài không chỉ mở rộng về vốn liếng các bài hát trong chương trình học mà còn giúp cho các em làm quen với nền văn hoá của các dân tộc khác trong lĩnh vực âm nhạc.

- Ngoài việc chú trọng dạy và học nhạc cho các bậc tiểu - trung học cơ sở (cấp I và cấp II), theo tôi, chúng ta cần mở rộng môn dạy và học nhạc đến hết trung học phổ thông (cấp III), bởi ở hai cấp dưới ,khả năng tư duy của các em còn bị hạn chế, môn học nhạc chỉ dóng vai trò hướng dẫn cách đọc và hát nhạc. Còn ở bậc trung học phổ thông, lúc này tâm sinh lý của các em đã phát triển và đang hoàn thiện, khả năng tư duy đã phong phú hơn, việc hướng dẫn nghe - cảm nhận và hiểu nhạc lúc này là vô cùng cần thiết.

Hiện nay, giới trẻ của chúng ta bị thiếu hẳn giai đoạn giáo dục này cho nên các em phát triển tư duy âm nhạc theo bản năng của lứa tuổi mới lớn, với những rung động đầu đời còn non nớt, do không được hướng dẫn nghe và cảm nhận âm nhạc có định hướng ở bậc học phổ thông, dễ chạy theo những trào lưu nhạc “thị trường”, những bài ca “dễ hát mà mau quên” như hiện nay. Do không được hướng dẫn hiểu nhạc, nên đối với lớp trẻ, những ca khúc đơn giản, ca từ ít tính văn học, lặp đi lặp lại, sẽ dễ hát và dễ thuộc khiến các em ngại hoặc không thích những ca khúc có nội dung sâu sắc nhưng khó nhớ lời, hoặc các em sẽ xa lánh những ca khúc truyền thống vì cho rằng, khô khan và nặng nề.

Những gợi ý dành cho giáo viên dạy nhạc ở trường phổ thông

Đối với các trường phổ thông ,môn học nhạc chủ yếu là dạy cho các em những kiến thức sơ đẳng về âm nhạc như biết cách đọc đúng cao độ của các nốt nhạc ở những điệu thức đơn giản ít dấu hóa; phân biệt được những tiết tấu khác nhau thông qua các bài hát dành cho trẻ em.

Ngoài ra, giáo viên dạy nhạc phải biết tạo không khí sinh động và thu hút trẻ em trong giờ giảng của mình bằng nhiều cách khác nhau như: lựa chọn những bài hát có giai điệu hay, lời đơn giản dễ thuộc; kể chuyện về các nhạc sỹ trong và ngoài nước với những ví dụ cụ thể qua cách giáo viên tự đàn, tự hát cho các em nghe, v.v...

Nếu biết kết hợp được các yếu tố đàn - hát và tư duy bằng hình tượng âm nhạc theo phương pháp kể trên một cách thường xuyên và tuỳ theo từng cấp học mà có thể đổi mới hoặc bổ sung tư liệu vào chương trình giảng dạy âm nhạc sao cho nội dung dạy và học nhạc ngày càng phong phú và hấp dẫn.

Làm được như vậy, mai đây khi lớn lên, các em sẽ không gặp phải tình trạng “nghe nhạc mà không hiểu gì”, bởi nếu đã đươc trang bị một kiến thức tối thiểu về âm nhạc, các em có thể thích nghi và cảm nhận âm nhạc tuỳ theo hoàn cảnh, môi trường nghe nhạc lúc đó. Âm nhạc sẽ giúp các em tự điều chỉnh để cân bằng tâm sinh lý của mình.

Ngoài ra, giáo viên dạy nhạc phải luôn có ý thức dạy các em hát đúng. Đúng ở đây không chỉ là đúng cao độ mà còn phải phát âm rõ lời, lấy hơi và giữ hơi đúng theo câu nhạc có lời hợp lý. Còn nếu dạy các em đàn thì ngoài chuyện trau chuốt về kỹ thuật, còn phải tạo cho các em một thói quen nhớ tên bài và tên tác giả (điều này thường bị xem nhẹ kể cả ở các trường dạy nhạc chuyên nghiệp). Thêm nữa, giáo viên dạy nhạc cũng phải thường xuyên có ý thức tự nâng cao trình độ của mình bằng cách sưu tầm tài liệu giảng dạy và tư liệu minh họa cho môn dạy của mình. Duy trì và phát huy được những điều kể trên, trong tương lai, các em sẽ là những đứa trẻ thông minh, tài trí và có tâm hồn hướng thiện.

Có thể nói tình hình chung hiện nay của việc dạy và học nhạc tại các trường phổ thông có những điểm chính cần lưu ý như sau

- Trình độ và chất lượng đội ngũ giáo viên dạy nhạc không đồng đều, việc giảng dạy máy móc rập khuôn.
- Chương trình dạy hát đơn điệu, phần hướng dẫn nhạc lý khô khan.
- Giáo trình dạy nhạc không cập nhật, nội dung nghèo nàn, bất hợp lý về chủ đề, chủ điểm, cần mở rộng phần ngoại khóa “Thường thức âm nhạc” và “ Thưởng thức âm nhạc” vào chương trình.

“Phương pháp sư phạm âm nhạc” hoàn toàn khác với “phương pháp sư phạm thông thường”. Ở đây, tôi chỉ xin được nêu lên một vài vấn đề “bức xúc” đối với việc dạy và học nhạc tại các trường phổ thông hiện nay cùng mong muốn sớm có một chương trình và sách giáo khoa âm nhạc hoàn chỉnh trong nhà trường phổ thông, để tránh sự khiếm khuyết về thể chất và tâm hồn của các em trong tương lai, đúng như nhận định: “Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai ”.

• Thạc sĩ Hoàng Điệp