Một

Nghệ thuật đương đại chủ trương kéo nghệ thuật cao cấp (high-art) về phía đời sống, kéo gần lại khoảng cách giữa những người thưởng ngoạn đặc tuyển (elite) với đại chúng. Chống đặc tuyển được xem như tuyên ngôn mạnh mẽ nhất của các nghệ sĩ đương đại. Thành thử, tôi luôn thấy rợn khi nghe ai đó tuyên bố: "Nhạc tôi không dễ nghe", "Phải có trình độ mới hiểu được nhạc tôi", "Người thưởng thức phải tham gia vào việc tìm hiểu quá trình sáng tạo của nghệ sĩ", vân vân... Ôi, nhiều yêu cầu thế, đại chúng làm sao đảm đương nổi? Các nghệ sĩ Việt đang muốn đặc tuyển hóa việc thưởng thức nghệ thuật chăng? Hay đấy là một cách làm sang?

Hai

Các chủ đề được khai thác thường trực trong nghệ thuật đương đại là những cặp phạm trù đối lập mang ý nghĩa phổ biến: sự sống - cái chết, giấc mơ - tỉnh thức, ngày - đêm, can đảm - hèn nhát, hiện diện - vắng mặt, vân vân... Những điều tưởng chừng như sáo mòn ấy được đào xới mãi trong nhiều dự án lớn của các nghệ sĩ hàng đầu thế giới, với ba mục đích chính là: 1. Tìm cách lý giải mới cho những khái niệm cũ; 2. Giúp công chúng dễ dàng hơn trong việc tham gia vào quá trình tư duy sáng tạo; và 3. Chống lại khuynh hướng "tác giả là thống soái", vì đề tài bàn đến hết sức phổ thông. Trong khi đó, tôi có cảm giác rằng các nhạc sĩ đương đại Việt đã và đang cố tình "làm khó", phức tạp hóa chủ đề, rắc rối hóa các khái niệm và linh tinh hóa các kiến giải.

Ba

Căn bản của sáng tạo là ý tưởng. Những dự án lớn nhỏ của chúng ta có lẽ đã quên bẵng quá trình brainstorming (động não). Đa số những tác phẩm âm nhạc, sắp đặt, trình diễn nội địa đều nghèo về ý tưởng, cạn về biểu đạt, lúng túng về thể hiện. Tôi có trực tiếp hỏi một số nghệ sĩ tạo hình về ý tưởng của họ trong các tác phẩm sắp đặt, trình diễn, và đã phải thất vọng! Phần đông đưa ra những câu trả lời hết sức cao siêu, và chung chung: "Tôi muốn nói về thân phận người nữ", "Tôi tái hiện một môi trường sống", "Tôi nhìn về sự tái sinh, về cái chết", nhưng không thể giải trình một cách thuyết phục những chủ đề ấy. Thiếu hẳn tính logic thì làm sao trông mong vào những điều thú vị hơn, như một cách nhìn mới, hay một phản đề gây sốc...?

Bốn

Nghệ thuật luôn luôn cần hướng đối tượng, và trong cuộc sống hiện đại, hướng đối tượng còn hàm nghĩa hướng kinh tế. Không ai tài trợ cho những dự án mông lung, vớ vẩn. Không ai kiên nhẫn bỏ tiền bỏ công ra xem/nghe những thể nghiệm thiếu logic và vô nghĩa. Nền nghệ thuật của chúng ta nhỏ bé, xinh xắn, vừa vặn cho những dự án nhỏ, và quan trọng nhất, phải kinh tế. Nuôi những thể nghiệm cõi trên bằng thuế của dân là điều bất nhẫn. Hơn nữa, nếu tất cả chúng ta đều lao đầu vào cuộc thử sai, thì bao giờ ta có cái đúng, cái hay? Nghệ sĩ, như mọi công dân chân chính, phải bảo đảm - nếu không muốn nói là phải thề - là không làm sai quấy, không đeo đuổi những chuyện dở hơi, vô bổ. Năm Không có một thứ "nghệ thuật" nào loại bỏ được các yếu tính kỹ thuật. Chuyện ngẫu hứng - nhất là ngẫu hứng của người Việt - rất đáng nghi. Quả thế, chúng ta chưa hề là những người có chất tức hứng (improvising) bẩm sinh. Bằng kỹ thuật nghiêm ngặt, chúng ta có thể giảm thiểu sự thiếu logic và hụt hơi trong tác phẩm. Cổ súy vô điều kiện cho ngẫu hứng ở Việt Nam là một tuyên ngôn khá... phản động, nếu không nói là làm mẽ!

Tôi nghi ngờ, thậm chí công kích, trong một niềm mong mỏi trong sáng: Chúng ta sẽ có những tác phẩm nghệ thuật đích thực, hoàn mỹ, làm ra vì quyền lợi của công chúng và của chính chúng ta - những người theo đuổi Cái Đẹp.

Quốc Bảo