Trong những năm gần đây dù chúng ta đã có nhiều cố gắng cải thiện nhưng âm nhạc truyền thống vẫn chưa có một vị trí xứng đáng trong xã hội Việt Nam.

Những chương trình văn nghệ truyền thống chưa đủ sức hấp dẫn đông đảo quần chúng. Trên các đài phát thanh và truyền hình, số lượng chương trình về ca, nhạc, múa dân tộc tuy có nhiều hơn trước, nội dung khá hấp dẫn, chất lượng cao, nhưng những khoảng thời gian được nhiều khán giả xem và nghe vẫn còn ưu tiên dành cho tân nhạc hay nhạc nước ngoài.

Mặc dầu có nhiều cố gắng trong lĩnh vực ca nhạc tài tử cải lương ở miền Nam nhưng chúng ta chưa có những cuộc thi lớn, quy mô dành cho các giọng ca về thể loại nhạc dân tộc như ca trù, ca Huế, ca tài tử cải lương, so với các cuộc thi “Tiếng hát truyền hình” hay “Tiếng hát karaoke” thì thua xa về số lượng người dự thi và số tiền thưởng.

Trên báo chí đã có nhiều tin tức và bài khảo cứu về ca múa nhạc dân tộc hơn trước, nhưng tiếc thay số người quan tâm đến những bài viết loại ấy không được bao nhiêu.

Sinh hoạt trong xã hội Việt Nam ngày nay lâm vào tình trạng này là do hậu quả của nhiều năm đất nước chịu cảnh lệ thuộc ngoại bang, tiếp đến là chiến tranh khiến nền kinh tế bị suy yếu, đại đa số người dân không có điều kiện để tìm hiểu, trau dồi văn hóa truyền thống, do đó không hiểu rõ giá trị của văn hóa truyền thống, dẫn tới tâm lý vọng ngoại.

Ngoài ra, từ lâu nay, tiếng hát ru đã không còn thấy trên môi các bà mẹ bận bịu về sinh kế; trẻ em không được dạy hát đồng dao; nông dân cày cấy trên ruộng sâu hay chèo thuyền dọc theo những con sông dài không có câu hò điệu lý giúp xua tan nỗi mệt nhọc; dịp hội mùa không còn những buổi đối ca nam nữ; lúc rảnh rỗi hiếm người tìm nghe tiếng hát ca trù, ca Huế, ca tài tử mà đa phần chỉ bật máy thâu thanh thưởng thức bất cứ loại nhạc nào một cách thụ động.

Trong chương trình giảng dạy từ mẫu giáo lên cấp tiểu học, trung học cho đến đại học, không có môn giáo dục âm nhạc một cách đầy đủ, nếu không muốn nói là thiếu hẳn. Trong khi đó, qua các phương tiện truyền thông đại chúng, qua đĩa hát, băng từ, video, qua các buổi hòa nhạc, nhạc hội liên quan có tính cách đại chúng, biết bao nhiêu hình thức ca vũ nhạc vừa mới lạ và vô cùng hấp dẫn từ bên ngoài xâm nhập ồ ạt vào trong nước, gây ra tình trạng thanh thiếu niên Việt Nam hiện nay hiểu biết về nhạc mới, nhạc nhẹ, nhạc trẻ, nhạc ngoại quốc nhiều hơn nhạc truyền thống của dân tộc mình.

Sự việc người Việt Nam xa dần nhạc trưyền thống gần như một căn bệnh “mạn tính”. Muốn trị dứt căn bệnh ấy ta phải trị “căn” chứ không trị “chứng”. Và biện pháp hữu hiệu nhất là đem âm nhạc truyền thống vào học đường cũng phải bắt đầu từ cấp mẫu giáo, qua tiểu học, trung học rồi đến đại học.

Tại sao phải đem âm nhạc truyền thống vào học đường?

- Trường học là nơi tốt nhất để dạy không chỉ âm nhạc mà cả các hình thức nghệ thuật để phát triển óc sáng tạo cho trẻ em và thanh niên.
- Đối với tuổi mới lớn, trường học là môi trường trung gian giữa gia đình và xã hội. Đây là nơi tạo điều kiện thuận lợi cho các em gặp gỡ bạn bè, tiếp xúc với nhiều người bên ngoài để trao đổi tư tưởng, làm quen với nếp sống tập thể, phát triển trí phán đoán và hấp thụ kiến thức qua thầy và bạn.
- Trường học là nơi các em tiếp thu nhiều môn học khác nhau và có thể bổ sung cho nhau. Và âm nhạc nghệ thuật phải có được một vị trí quan trọng tương đương với các môn khác như văn chương, toán pháp, khoa học, sử địa…chớ không phải là một môn phụ và không có trong các môn thi.

Tại các nước tiên tiến, môn giáo dục âm nhạc ngày càng được tổ chức cẩn trọng và đầy đủ, vì kinh nghiệm cho thấy, giáo dục âm nhạc nói riêng và giáo dục nghệ thuật nói chung không chỉ thuần tuý mang đến cho tuổi mới lớn những kiến thức về âm nhạc hay nghệ thuật, mà quan trọng hơn là giúp các em nhận thức sự vật bên ngoài một cách nhạy bén để có thể diễn đạt những tình cảm bên trong một cách rõ ràng và sâu sắc. Từ đó trí phán đoán của các em được mở mang, các em sẽ lanh lợi hơn trong giao tiếp, có được bản lĩnh vững vàng và gắn bó với cộng đồng trong xã hội.

Giáo dục âm nhạc trong trường học sẽ hình thành một nền tảng căn bản vững chắc cho các em, nếu không thì với nếp sống mới hiện nay, khi hàng ngày trẻ em có điều kiện tiếp xúc với không biết bao nhiêu thể loại âm nhạc và nghệ thuật, với nhiều hình thức văn hóa xa lạ qua các chương trình giải trí, quảng cáo, qua những cuộc gặp gỡ, giao lưu, các em sẽ không đủ trình độ để chọn lọc những gì thực sự có giá trị và gần gũi với văn hóa dân tộc. Ngược lại, các em có thể dần dần quên hẳn văn hóa dân tộc.

Chúng ta thấy rằng giáo dục âm nhạc là rất cần thiết, tuy nhiên không phải dạy âm nhạc như thế nào cũng được.

Các em cần tiếp nhận âm nhạc truyền thống dân tộc trước khi học âm nhạc bên ngoài, giống như trẻ con cần nói được tiếng mẹ đẻ trước khi học ngoại ngữ.Có hiểu mới yêu thương, có yêu thương mới mong muốn học hỏi và giữ gìn âm nhạc truyền thống.

Biết mình cho rõ rồi mới biết người thì sẽ không bị cái hào nhoáng bên ngoài, cái mới lạ của người làm át mất cái thâm trầm tế nhị của dân tộc mình, và không bị tự ti mặc cảm hay vọng ngoại.

Đem âm nhạc truyền thống vào học đường bằng cách nào?

Môn giáo dục âm nhạc phải được đưa vào chương trình học tập từ cấp mẫu giáo qua cấp tiểu học đến trung học.

Cấp mẫu giáo và tiểu học:
Trẻ em từ 3 đến 5 tuổi trong các trường mẫu giáo cần được gặp gỡ, làm quen với âm nhạc truyền thống dân tộc trước khi gặp gỡ âm nhạc nước ngoài để có được một nền tảng về văn hoá dân tộc, từ đó những kiến thức về âm nhạc nghệ thuật sẽ được bổ sung khi các em bắt đầu khôn lớn.

Nếu không được trang bị về âm nhạc truyền thống, các em sẽ trở thành những thính giả thụ động, thu nhận bừa bãi những gì đến từ bên ngoài qua các phương tiện truyền thông đại chúng. Giai đoạn này rất quan trọng vì trẻ em bắt đầu tiếp xúc với bên ngoài, trí óc bắt đầu được mở mang, âm nhạc truyền thống mang đến các em một khái niệm về văn hoá dân tộc, một đường hướng phát triển về con người, trí tuệ, tình cảm của các em.

Cấp trung học:
Ở cấp này các em đã có trí phán đoán, có lựa chọn riêng trong sự phát triển về bề sâu những khả năng sáng tạo hay thẩm mỹ của mình. Vì vậy, bắt đầu dạy cho các em biết sử dụng một hay nhiều nhạc khí, dạy các em biết hát – nghe – đọc – chép âm nhạc, dẫn đến biết thưởng thức âm nhạc. Có thể tập bắt đầu phân tích, đánh giá một nhạc phẩm, biết biểu diễn độc xướng hay hợp xướng, độc tấu hay hòa tấu.

Cần nhớ rằng mục đích của giáo dục âm nhạc không phải là nhồi nhét nhiều kiến thức theo kiểu nhồi sọ mà phải tạo cho các em tinh thần sáng tạo và biết thưởng thức cái đẹp trong âm nhạc truyền thống.

Một vài nguyên tắc và phương pháp có thể áp dụng trong việc dạy âm nhạc dân tộc cho cấp tiểu học

Ở cấp mẫu giáo và tiếp theo trong các cấp tiểu học, chúng tôi đã thể hiện thành công những phương pháp sau đây:

1. Học mà chơi, chơi mà học: Những bài học thường được đưa ra dưới dạng một trò chơi.
2. Buổi học không phải là một cuộc độc thoại hay thầy giảng cho trò nghe mà là một cuộc đối thoại giữa thầy và trò.
3. Học trò không chỉ ngồi nghe một cách thụ động mà phải tham gia tích cực và trực tiếp vào buổi học.
4. Trong những buổi dạy, giáo viên áp dụng phương pháp tuần tự:
    Từ cụ thể đến trừu tượng
    Từ giản dị đến phức tạp
    Từ cái biết đến cái chưa biết
    Từ gần tới xa
    Từ độc tấu đến song tấu, tam tấu và hoà tấu (từ cá nhân tới tập thể)
    Từ một nhạc khí tới hai, ba, bốn nhạc khí khác nhau.
5. Vận dụng tất cả phương tiện cho trẻ em nhớ những điều đã học. Cần nói đi nói lại những điều đã giảng để các em nhớ bằng tai nghe. Cho các em ghi tại lời ca của bài hát hay lời giảng của thầy để nhớ bằng tay viết. Các em phải đọc lớn lên những điều đã ghi để nhớ bằng mắt thấy, miệng đọc và tai nghe.

Dạy những gì trong âm nhạc truyền thống?

Cấp mẫu giáo và tiểu học:
Áp dụng các nguyên tắc và phương pháp nêu ở trên, chúng ta chú trọng vào những yếu tố cụ thể trước những yếu tố trừu tượng.

- Giúp các em nhận diện được những nhạc khí dùng trong âm nhạc Việt Nam, từ những nhạc khí rất thô sơ, đơn giản như thanh tre, trống ếch, kèn lá, ống thiều, đến những nhạc khí độc đáo sử dụng trong các loại nhạc truyền thống của dân tộc Kinh và dân tộc thiểu số.

Tập cho trẻ em có thể tự tạo ra những nhạc khí dễ thực hiện: quấn lá chuối làm kèn, bịt da ếch trên lon sữa bò làm trống, đổ nước vào chén hay chai không để làm thành một nhạc cụ gõ. Lần lần tập cho các em nhận thức độ cao của các nhạc khí, thay đổi độ cao bằng cách thêm bớt nước vào chén vào chai, để các em thi đua ai thực hiện được độ cao đúng nhất, mau nhất như âm chuẩn thầy đưa ra.

- Dạy các em sử dụng những nhạc khí về tiết tấu trong bộ gõ, từ cái phách, song lang, thanh la, trống tiểu cổ, chập chõa… trước khi đi đến những nhạc khí trong loại đàn có dây khảy hay các kèn sáo.

- Tiết tấu đi đôi với động tác múa. Trẻ em vừa hát vừa múa theo thầy. Khuyến khích các em tự nghĩ ra cách múa để kích thích óc sáng tạo.

- Học đánh trống theo truyền thống Việt Nam là đánh trống miệng trước khi đánh trống thật

- Tập lần lần cho các em có tinh thần sáng tạo bằng cách tập chuyển từ nhịp trường canh đến nhịp đôi, nhịp tư (nhịp ba và các nhịp phức tạp sẽ học sau). Tập chẻ nhịp và lần lần đi đến nhịp ngoại, nhịp chỏi (tùy theo khả năng tiếp thu của các em).

Cho các em quen với tiết tấu, tập gõ nhịp, đánh trống trước khi dạy giai điệu, lấy hơi, bắt giọng.
Dạy những bài hát ru, đồng dao, bài vè, câu đố, những bài thơ cho trẻ em.

- Sau tiết tấu đi lần đến các chữ nhạc Hò, Xự, Xang, Xê, Cống. Phát âm và phát bằng tên chữ nhạc. Chuyển bài đồng dao ra chữ nhạc. Đi lần đến cách chép nhạc theo phong cách truyền thống và sau khi thuần thục sẽ đi đến cách ghép nhạc Tây phương trên khuôn nhạc 5 dòng.

- Tập cho các em có khiếu thẩm mỹ bằng cách mời các nghệ sĩ đến lớp biểu diễn cho các em về cách đánh phách, cách đánh trống và cách hát dân ca theo chuyên nghiệp với mức độ nghệ thuật cao. Hướng dẫn các em cách nghe và thưởng thức âm nhạc.

Trên cấp trung học:
Cũng theo những nguyên tắc nêu trên, từ cụ thể đến trừu tượng.

- Giới thiệu rành mạch các nhạc khí dùng trong nhạc truyền thống Việt Nam của người Kinh và dân tộc thiểu số.
- Giới thiệu các loại nhạc trong truyển thống dân gian, truyền thống bác học và âm nhạc bác học của một số dân tộc ít người miền núi.

- Ở cấp này có thể dạy cho học sinh sử dụng vài nhạc khí thông thường như đàn bầu, sáo trúc, đàn nhị, đàn nguyệt, đàn tranh, trống phách. Và trong những năm cuối cùng của cấp trung học, có thể lập ra một dàn nhạc loại thính phòng, những nhóm tốp ca và hợp ca.

- Ngoài ra cần được học thêm về kịch nghệ Việt Nam như hát chèo, hát bội, hát cải lương và hát bài chòi. Học lược sử của các bộ môn đó, tiểu sử của một số vị đã sáng tác ra những tuồng thầy như các cụ Đào Tấn, Nguyễn Hiển Dĩnh và các chuyên gia về hát tuồng sau này như Tống Phước Phổ, Mịch Quang, Vũ Ngọc Liễn…Trong chương trình văn học, cần có một số trích đoạn của những vở tuồng thầy để cho học sinh nghe giảng và học thuộc lòng.

- Trong những năm cuối cấp của trung học, có thể giới thiệu cho các em biết qua đại cương âm nhạc truyền thống của các nước Đông Nam Á, Đông Á và âm nhạc phương Tây.

Muốn thực hiện chương trình đem âm nhạc vào học đường, trong tình trạng hiện tại, chúng ta đang thiếu những gì và phải làm gì?

Hiện chúng ta chưa có gì cả. Trước mắt chúng ta cần thực hiện những việc sau đây:
- Trước hết, chúng ta cần có được một quyết định của Nhà nước trong việc đem âm nhạc vào học đường.
- Lập một uỷ ban thảo luận và quy định chương trình dạy âm nhạc dân tộc cho các cấp, nội dung các giáo trình giáo án, số giờ học trong một tuần, điều kiện thi kiểm tra trong năm và cuối năm.
- Đề nghị các giáo viên chuyên dạy nhạc dân tộc viết thành những quển sách giáo khoa về âm nhạc dân tộc cần thiết cho giáo viên và học sinh.
- Cần có một hay nhiều khoa tập huấn cho các giáo viên dạy nhạc dân tộc, nếu cần có thể lập chương trình đào tạo các giáo viên chuyên dạy nhạc trong các cấp và cho vào biên chế Nhà nước.

Bài tham luận chỉ là một vài suy tư về vấn đề đưa âm nhạc vào học đường đồng thời đưa ra một số đề nghị cụ thể căn cứ trên kinh nghiệm bản thân để các bạn thảo luận, chỉ trích những điểm sai, bổ sung những điểm còn thiếu hầu tìm ra con đường đi mau tới đích, phù hợp với tình trạng của đất nước hiện nay.

Gs.Ts. Trần Văn Khê
(Theo tạp chí Văn hiến Việt Nam số 6/2003)