Từ ngàn xưa, nhiều dân tộc đã sớm sáng tạo thể nhạc dành cho trẻ em, mặc dù không hề có một phân tích, giải thích những bổ ích của việc giáo dục bằng âm nhạc cho lứa tuổi nhỏ. Dân tộc nào cũng có bài hát dành cho trẻ em mà chúng ta quen gọi là đồng dao. Đó là thể nhạc mang lại những hiệu quả nêu trên nhiều nhất, bởi nó được sinh ra là cho trẻ em, mang đặc điểm trẻ em, dễ học, dễ nhớ.

Đồng dao thường được hiểu là những câu hát của trẻ con. Đó là những bài thơ dân gian có vần, có điệu, được các em (đôi khi cả người lớn) hát lên và bài hát đó sẽ là phần âm nhạc cho một số động tác đơn giản, một trò chơi. Chưa nói đến nội dung học thuật như âm điệu, tiết tấu..., đồng dao là những trò chơi âm nhạc, dạy trẻ học, dạy trẻ chơi, đưa trẻ vào thế giới hồn nhiên của củ khoai, ống mật, cái trống cơm... Đồng dao còn là những bài học giáo dục cho các em bằng cái nhìn của tuổi thơ.

Về chuyên môn âm nhạc, đồng dao đơn giản, bao gồm hai yếu tố: âm điệu và tiết tấu. Những bài hát trẻ em này thường dựa trên âm điệu của tiếng nói. Trong nhiều bài hát, giai điệu chỉ là sự cách điệu tiếng nói. Một số bài dựa trên những thang âm đơn giản, chỉ gồm 3 âm, 4 âm. Do mỗi bài hát tồn tại dưới dạng một trò chơi, một lối chơi nên đòi hỏi một cấu trúc nhịp điệu đều đặn và có chu kỳ. Nhịp điệu đóng vai trò tổ chức cho những động tác vui chơi của trẻ và chu kỳ là phương thức giúp trẻ dễ lĩnh hội, dễ nhớ, dễ thực hiện trò chơi. Một số bài đồng dao chỉ có một dạng nhịp điệu thuần nhất chiếm đa số: Úp lá khoai, Tập tầm vông, Cùm nụm cùm niệu...Một số bài đồng dao khác lại có sự kết hợp của hai loại nhịp điệu: Con chim manh manh, Rồng rắn lên mây, Thiên đàng địa ngục... Từ đây cho thấy, trước hết, đồng dao là những bài tập tiết tấu đơn giản có thể giới thiệu trong chương trình cấp I.

Với hai yếu tố trên và những đặc điểm đã nêu, đồng dao rất thuận tiện để giới thiệu trong chương trình "Hát nhạc" cấp I. Tuy nhiên, một bài hát trẻ em được sáng tạo không phải cho tất cả mọi trẻ. Có những bài chỉ dành cho lứa tuổi thiếu niên (như bài Bắc kim thang) bởi sự phức tạp của âm điệu, tiết tấu và cả tính phức tạp của trò chơi. Một số bài chỉ dành cho lứa tuổi rất nhỏ để dạy trẻ học nói, học làm quen với thế giới chung quanh, với đồ vật, thú vật (như bài Cò cưa kút kít, Úp lá khoai...). Do đó, khi phân bổ chương trình, cần chú ý tới điểm này.

Hơn thế nữa, đồng dao còn là sự kết hợp giữa hát và động tác - trò chơi. Có thể đưa vào chương trình "Hát nhạc" cấp I song song với tiết tập hát (hoặc ngay trong tiết) những trò chơi âm nhạc của đồng dao. Qua đó, vừa giáo dục trí tuệ, vận động cơ thể, vừa giáo dục nhân cách thông qua những ứng xử trong khi chơi.

Tiết tấu trong một số thể loại, nhất là trong đồng dao có thể trở thành những mẫu âm hình tiết tấu, những bài tập mẫu để giới thiệu cho các em trong phần lý thuyết âm nhạc lẫn phần thực hành gõ tiết tấu. Có thể đưa vào chương trình những bài học tiết tấu từ đồng dao và tổ chức thành các "Trò chơi âm nhạc". Với hình thức này, các em có thể vừa học vừa chơi.

Chúng tôi gợi ý: Những bài đơn giản về mặt âm nhạc (giai điệu và tiết tấu), lối chơi phù hợp với lứa tuổi nào thì chúng ta đưa vào cấp lớp đó. Những trò chơi với bài hát Rồng rắn, Thiên đàng địa ngục (một trò chơi phổ biến ở Nam bộ)... có thể dạy ở lớp 1, 2 phổ thông. Bài Bắc kim thang có thể đưa vào lớp 3,4.

Những bài đồng dao có tác dụng giáo dục, rèn luyện khả năng lĩnh hội, vận động cơ thể và trí tuệ, làm phát triển trí tưởng tượng, khả năng thể hiện cái đẹp và còn là phương tiện giáo dục nghệ thuật âm nhạc một cách trực tiếp, sinh động và hiệu quả đối với trẻ em. Đồng dao là một mảng đề tài có thể khai thác sâu, rộng, trở thành những trò chơi âm nhạc, những điệu hát - múa cho sinh hoạt tập thể. Qua đồng dao, có thể hướng dẫn các em về tiết tấu trong âm nhạc và sâu hơn về kiến thức âm nhạc, nếu chúng ta giới thiệu một vài lối ghi nhạc theo phong cách cổ truyền trong phần đọc nhạc, hoặc cho các em hát.

Qua tìm hiểu âm nhạc truyền thống Việt Nam, các em sẽ có một tình cảm trân trọng, yêu quý và ý thức giữ gìn vốn quý văn hoá của dân tộc, góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc.

• Thạc sĩ Nguyễn Thị Mỹ Liêm