Những người tuổi trẻ, còn mới non tinh khôi, còn chưa biết yêu đương. Họ phải học yêu, tập yêu bằng tất cả sinh lực của con người họ. Những sinh lực tập trung trong lòng, trong nhịp tim xao xuyến và vô biên.Tất cả mọi sự học tập đều là một thời gian ẩn dật đóng cửa. Đối với kẻ yêu đương, tình yêu là cô đơn dù ở bên trong hay ở bên ngoài hiên đời rộng lớn. Tình yêu cô đơn, cô đơn càng lúc càng nung nấu, càng mãnh liệt, càng sâu thẳm hơn nữa. Nó đâu chỉ là dâng hiến, trao tặng, tự cho, tự kết hợp với một người khác. Nó là khoảnh khắc duy nhất của sự chín mùi để kết trái đơm bông. Tự đánh mất mình trong một người khác, tự dâng hiến mình cho một người khác thật dễ. Nhưng cũng thật khó. Sự trả giá này cũng không ít mất mát chút nào.

Quang khẽ thở dài, đời anh cũng bao nỗi truân chuyên. Cái mà anh đam mê đầu tiên chưa phải là một bóng hình nào cụ thể. Nó là âm thanh của hình bóng ấy. Nó là âm nhạc mà suốt đời anh thờ phụng. Và suốt đời bất lực. Quang còn nhớ nguyên cái khoảnh khắc anh làm ra "Bài ca đảo Bạch Long Vĩ". Những năm ấy sao rạo rực làm vậy. Chỉ từ một bài thơ bích báo. Chỉ từ một chuyến tàu ra đảo. Nắng gió, sóng biển và hải âu. Đấy là những ấn tượng gây men thành âm nhạc. Và chủ đề đã hình thành như một ngọn sóng vút lên. Rồi cứ thế, nó miên man, nó dập dìu suốt đoạn đầu của bài hát:

"Tôi gửi lời ca về đảo xa xôi
Nghe sóng biển reo dạt dào đã mười năm rồi
Quê hương ta đó hải âu cánh trắng
Tung cánh bay lượn trên sóng dập dờn
Ôi đảo bào ngư giàu đẹp bao la
Vui đón từng khoang cá trắng trở về
Cánh buồm nhuộm màu nắng hồng xa xa
Sữa mẹ căng đầy bên vành môi xinh"

Rồi tiếp nối là sự rắn rỏi rồi lại da diết của đoạn tiếp theo. Bài hát về một hòn đảo, nhưng thực ra là sự bộc lộ trái tim ấm nóng tuổi xuân của một người sáng tác trẻ. Bài hát đã in được vào tâm thức của một thời rực lửa, nói đến anh là người ta nhớ đến "Bài ca đảo bạch long vĩ". Đấy là thành đạt của đam mê, tình yêu trước anh là một bóng hình cụ thể thì lại không xuôn xẻ. Đó là nỗi lầm thông thường trầm trọng của bao nhiêu người trẻ tuổi, trong đó có anh. Anh đã xấn vào khi tình yêu vồ lấy anh. Bản tính anh không thích, và rồi buông thả tràn lan lai láng. Và ngộ nhận đó là hạnh phúc. Để lại tự đánh mất mình khi gặp một bóng hình khác, đánh mất luôn những người đến sau nữa. Để tìm lại một tình yêu đích thực khó khăn biết bao. Ôi! giá như mình đừng lớn. Giá như mình cứ được trẻ thơ mãi để được cắp sách tới trường, để được ngưỡng mộ âm nhạc cao quý.

Một thuở đi học chợt xiết qua ý nghĩ anh. Anh còn đủ trí nhớ để nhận ra ngôi trường Ngô Quyền xưa kia, nơi anh gửi lại những năm tháng học tập cuối cùng. Anh nhớ và tự hào về nó. Chính từ ngôi trường đó, đã đi ra với cuộc đời biết bao tên tuổi. Nhưng anh đã lớn. Nhưng anh đã phải làm lụng kiếm sống. Những ngày đầu xuân xanh ở cửa biển thật lam lũ, trĩu nặng. Chính những ngày ấy, anh cứ luôn hoài niệm về mùa xuân khi mình tròn mười lăm tuổi. Còn y nguyên những tia nắng sớm. Vẫn là tia nắng nhưng có thể cảm thấy sức sống trẻ trung của nó ở ngay sắc màu. Khác hẳn những tia nắng buổi giữa đông. Trời đã bớt se giá. Xa xa, thấp thoáng đôi cánh én. Mười lăm tuổi, không còn cái phấp phỏng, mong ngóng những bộ quần áo mới. Chẳng còn cái thú lụi hụi đẽo gọt những khẩu súng lục bắn bằng diêm. Những ngày đã trôi qua để lại một dư vị vừa ngọt lự vừa mặn đắng. Những ngày đã qua ấy hệt như một người bạn dè dặt, khó tính. Không phải lúc nào anh cũng dễ dàng gặp cậu bé đó dù rằng qua ống điện thoại "hộp diêm", dù rằng bằng lá thư gửi theo dây diều lên lưng trời xanh hay bằng chiếc thuyền lá thư trôi theo nguồn nước tưởng tượng. Cậu bé như muốn lánh mặt một người sắp thành người lớn như anh. Dường như cậu chỉ đến bên anh trong khoảnh khắc cơn mơ hoặc lúc anh một mình với nỗi buồn thấp thoáng. Vừa vuốt ve anh nhưng vừa thương hại những nét hồn nhiên bị thời gian xóa mất. Cậu bé vừa trêu đùa diễu cợt những nét khắc khổ, cứng cáp bắt đầu hiện trên khuôn mặt anh. Mười lăm tuổi. Suốt những ngày tháng chạp là những ngày của cảm giác nuối tiếc, muốn níu kéo những gì sắp qua, lại bồi hồi xao xuyến mong cái gì sắp tới. Những ngày ấy, anh thường tha thẩn quanh thành phố. Thành phố! Nơi cửa biển anh sống qua bao năm, mỗi ngả đường rộng, mỗi góc phố vắng, mỗi gốc phượng già đều chứa chan kỷ niệm. Có lúc, anh lại thèm khát sự yên tĩnh một mình trong căn nhà thân thuộc, đứng nép bên cửa sổ, ngóng chờ bóng dáng của cô bé mà mình đã một lần nắm chặt bàn tay ấm nóng như lửa.

Nhưng năm tháng cứ trôi đi. Mười năm thanh xuân của anh ở Hải Phòng là mười năm lăn lộn qua bao nghề nghiệp. Lúc thì làm thợ, lúc thì làm diễn viên chèo, lúc thì làm nhân viên sở văn hóa, lúc thì dạy đàn ghi ta vv...Bao nhiêu nghề nhưng vẫn chỉ một niềm đam mê âm nhạc. Giữa lúc ấy, chiến tranh ập đến. Ngày 5.8.1964 là ngày không sao quên được xế trưa ôm ấy ở Hải Phòng còi ủ thành phố rền lên. Còi báo động. Vẫn tiếng tan tầm thường ngày mà sao cái cảm giác thanh bình sau một buổi làm việc mệt nhọc, ùa ra đường phố hóng gió biển không còn nữa, tiếng còi báo động rền lên báo hiệu một nỗi đe dọa đang lảng vảng trên bầu trời. Tiếng còi báo động rền lên mang tới bóng dáng một cuộc sống đầy nỗi phấp phỏng, lo âu. Chiến tranh. Anh mới chỉ kịp nhận biết cuộc chiến tranh lần trước qua nỗi lo sợ trốn lính, qua âm thanh hằn học của tiếng giày đinh. Trong tiếng còi báo động anh như nhận ra cái âm thanh hằn học ấy. Tiếng giày đinh của chiến tranh lại cộp cộp vang lên xóa tan sự thanh bình của thành phố. Anh vội ngắt máy quay đĩa trong tiếng còi rền vang. Giọng hát trong sáng đầy cuốn hút của cậu bé Rô-bét-ti-nô với bài hát "jamaika" đứt giữa chừng. Mấy năm nay, trong Hải Phòng thanh bình của anh, giọng hát thấm đẫm tình yêu cuộc sống của cậu bé người Ý đã thành nơi nghỉ ngơi, thân thuộc của bao gia đình sau những giờ lao động nhọc mệt. Giữa lúc giọng hát đứt quãng, anh cảm thấy như chính ngực mình nghẹn lại. Cái ấn tượng này đã giúp cho anh vào được đoạn tiếp theo của "Bài ca đảo Bạch Long Vĩ"

"Nhưng quân cướp kia đã liều thân xông tới
Súng nổ dồn trên đảo xa khơi
Bạch Long ơi! Quê ta qua cơn lửa
Vẫn vững tay chèo tay súng hiên ngang"

Anh nhớ chiều hôm ấy, loa phóng thanh thông báo tin ta bắn rơi máy bay và bắt sống phi công Mỹ ở Hòn Gai. Anh chăm chú nghe như uống từng lời. Tập uống như tập uống rượu mạnh. Và anh cảm thấy cơn say đã đến.

Chiều hôm ấy chiếc loa phóng thanh đáng yêu quá. Anh có thể hình dung ra khuôn mặt vui mừng của chị phát thanh viên khi đọc tin chiến thắng. Anh muốn hát to lên một câu gì để chia sẻ. Ở phố, mọi người cũng ùa ra ngoài đường. Rồi tự nhiên không ai bảo ai, tất cả cứ đến bên nhau quây quần thành một đám đông. Cứ từng tốp một rôm rả bình luận phán đoán. Và có lẽ ám ảnh này giúp cho anh đi tới kết thúc bài "Bài ca đảo Bạch Long Vĩ"

"Muôn trái tim hướng ra nơi biển cả
Thấy đảo xanh reo sóng mặn mà
Nghe gió khơi đang truyền về tin chiến thắng
Tiếng Tổ Quốc đang hát bài ca
Đây quê hương ta mang gió mùa thu
Đảo xanh ơi sóng trào tháng tám"

Chính những ngày ấy anh yêu Hải Phòng bao nhiêu. Thành phố sống bao năm thân thuộc mà sao quá vô tình. Để đến khi mấp mé tuổi ba mươi mới nhận ra thấm thía. Đi tới An Biên, anh bồi hồi tưởng tượng ra một trạng thái xa xăm thuở bà Lê Chân dựng nước. Viết tắt từ chữ "Hải tần phòng thủ". Nhưng đến nay, chỉ có một Hải phòng. Có buổi anh tần ngần bên sông Lấp hồi nhớ tới con sông thắt lưng xưa kia bao quanh thành phố cũ. Và đứng mãi trước nhà hát lớn, vừa cố hình dung ra cây cầu Đất xưa kia vắt ngang dòng sông nối nội thành với ngoại thành, vừa luyến tiếc những lần biểu diễn trên sân khấu sáng đèn đã vụt qua. Thứ nhất là đứng im lặng bên bến Bính ngắm hải âu bay lượn. Từng con chim trắng muốt béo mập cứ chao mãi, chao mãi như hát về nỗi niềm của biển cả. Men theo những con đường dọc cảng, anh đến với những bãi sú vẹt mùa hoa nở trắng đến nhói lòng. Nơi sình lầy chen lẫn bãi bồi khô nẻ những mảng nứt chân chim hồng một mầu phù sa. Rồi thủy chiều dâng... Như những tình yêu đầu tiên trào đến đời anh. Lúc ấy cả hai người, anh và cô gái anh yêu đều hành động một cách mù lòa. Cố ý tránh những nhàm chán, thoát ra những giao thoa ngầu đục. Nhưng những công thức ước lệ cứ siết vào. Cho đến hôm nay anh vẫn dùng mình nhìn xét lại những gì đã qua. Những cố gắng nỗ lực để sống qua những tương giao như vậy vẫn hãy còn thiếu những gương mẫu dìu dặt. Quá khứ vẫn chứa đựng những phác thảo về đời sống và hình như đang hướng dẫn anh trong căn buồng thuê chật hẹp hôm nay.

Vở kịch lại trở về lảng vảng trong anh. Đến bây giờ anh đã hiểu tình yêu không còn là giao du qua lại giữa một người đàn ông và một người đàn bà mà là sự giao thoa giữa một nhân tính này với một nhân tính khác. Khi tình yêu gần gũi hơn với nhân tính thì tình yêu sẽ tế nhị vô hạn và đầy sự tôn trọng tốt lành và minh mẫn trong tất cả sự việc mà tình yêu thắt trọng hay tháo gỡ. Đó sẽ là tình yêu mà chúng ta chuẩn bị trong nỗ lực tranh đấu gian nan, hai nỗi cô đơn che trở đùm bọc nhau, bổ túc với nhau, cúc cung với nhau.

Cảm xúc chợt vụt sáng trong căn buồng tối tăm. Vũ Ngọc Quang Ôm lấy cây ghi ta thân thuộc. Một chủ đề âm nhạc về một bài tình ca cho vở kịch buổi chiều được tong tanh ngân nga trên các sợi dây đàn. Chủ đề ấy nhằm trả lời câu hỏi: Tình yêu là gì. Quang chuyển các hợp âm. Một giai điệu bí ẩn cứ lọt dần qua những chồng nốt công thức, nó sắp xếp các nốt kỳ lạ lại bên nhau. Anh nghe như vừa có gì reo vui, vừa có gì nức nở, luyến tiếc.

Trời đã tối hẳn Quang ngoảnh lại. Yến và con trai anh đang tươi cười hiện ra trước cửa buồng. Khi Thanh Hoa xuất hiện ở cửa phòng thu, tất cả mới thở phào Văn Hòa Vi-ô-lông đi xem lại từng phân phổ. Trong bàn mít-xơ, Tuyết cũng chuẩn bị lắp băng. Tối nay, Thanh Hoa sẽ thu một tình khúc Quang viết cho một vở kịch.

Thanh Hoa đã bước đến trước mi-cro thu. Dàn nhạc bắt đầu dạo. Và giọng hát Thanh Hoa bay ra. Quang nhắm nghiền mắt. Những giai điệu trôi trôi như cuộn xiết vào cảm xúc. Vẫn bài hát của mình, sao qua giọng hát đầy nỗi đắng cay này, nó như được làm lại, như được mới lên. Vũ Ngọc Quang vừa run lên, vừa kinh ngạc, cặp kính trễ hẳn xuống sống mũi.

Không còn là hát những nốt nhạc nữa, Thanh Hoa đang đau đớn tâm tình cuộc tình éo le của chính mình. Trước mắt Quang ánh đèn trong phòng thu mờ dần. Một hình bóng của người bạn đồng nghiệp đang vởn lên trước mặt. Phan Lạc Hoa cười nâng chén rượu. So với sự thành đạt, Quang có trước Phan Lạc Hoa đến 15 năm. Nhưng khi " Tàu anh qua núi" được hát ở khắp mọi nơi, Quang hiểu rằng sẽ bắt đầu một thời kỳ mới của tình khúc. Bao nhiêu năm đam mê viết tình khúc nhưng không khí của thời ấy không cho phép, Quang phải dồn những khát vọng của mình vào các tình khúc viết cho các vở diễn sân khấu. Nhưng sân khấu vẫn chỉ là sân khấu. Để những tình khúc đó thoát ra với tất cả ngóc ngách đời sống như "Tàu anh qua núi" không phải là dễ. Nhưng trớ trêu thay, còn trả giá hơn anh, Phan Lạc Hoa đã trả giá cho những tình khúc của mình bằng chính cái chết. Ngay chính huyền thoại về cái chết ấy cũng có thể là gợi ý cho một tình khúc khác nữa rồi. Quang nghĩ thế.

Giọng Thanh Hoa vẫn rền xiết qua trí não. Lời dãi bày, nỗi băn khoăn, niềm ân hận cứ làm dày giọng hát như xối vào máy móc. Bàn mít-xơ như rung lên. Vũ Ngọc Quang tưởng bị nhấn chìm trong giai điệu. Anh cố ngoi lên, cố ý thức để đừng bị những tự thú trong giọng hát kia mê hoặc. Song vô hiệu. Mắt anh đẫm ướt...

Khi Quang bình tĩnh trở lại thì Thanh Hoa đã rời phòng thu cô vội vã đến một xuất diễn khác. Nghĩ thật tội nghiệp, cả gia đình chỉ trông cậy vào mỗi cái cổ họng của Thanh Hoa. Còn trong phòng thu cuốn băng đang được quay lại. Một Thanh Hoa bỏ đi vùn vụt để nhanh chóng nhập vào một sàn diễn chói chang ánh điện và sự hâm mộ. Còn một Thanh Hoa thì đang ngân nga bên tai anh cái nghĩa của tình yêu. Đời người nghệ sỹ mới cơ cực làm sao, nghẹn ngào làm sao.

Quang đi vụt ra đường anh như đang đi giữa hai Thanh Hoa. Còn tìm cảm xúc ở đâu xa nữa, nó nằm ngay ở chính mình, ở đồng nghiệp ở bạn bè. Điều còn lại cần thiết, chỉ là tài năng. Và cuối cùng là sự chấp nhận qua thời gian. Phan Lạc Hoa đã xa khuất. Nhưng "Tàu anh qua núi" và "Tình ca bên bờ sông quan họ" thì còn lại. Năng lượng ấy vẫn còn là nguồn dinh dưỡng giọng hát Thanh Hoa.

Quang bỗng thấy xót xa cho phận mình. Cuộc đời đã đi đến đoạn danh tiếng có, tiền sống cũng đỡ thiếu, sao vẫn thấy mình chưa đến một cái gì cả. Có lúc anh chỉ thèm gạt bỏ hết những com măng, những thúc dục đời thường. Có lúc anh chỉ mong được cô đơn với thế giới âm thanh mộng mị của mình mà ngơ ngác, mà tìm kiếm ra những cung bậc ẩn náu trong sâu thẳm tiềm thức. Có thể đấy là một mái tóc, một bờ ngực, một ánh mắt, một giây lát nồng nàn, và có thể chẳng là gì hết mà cuộc đời nghệ sĩ vẫn ước mong.

Đám tang vợ chồng Lưu Quang Vũ và bé My dài như vô tận. Cái giai điệu của tổn thất này còn triền miên không ngừng. Số phận có những sự thật tàn nhẫn đến mức nhói nhức. Đấy là những người đáng được trân trọng, đáng được sống mãi.

Chia tay với mối tình đầu lãng mạng Vũ đã đến với Quỳnh. Còn Quỳnh sau lần bị một nhà thơ sở khanh lừa lọc đã kiên quyết đến với Vũ. Chị khước từ một tình nghĩa với người chồng cũ với ý định bằng tình yêu, sẽ đốt sáng lên tài năng Lưu Quang Vũ. Họ đến với nhau bằng hai bàn tay trắng. Chỉ có nhân tính đến với nhân tính. Chỉ có hai nỗi cô đơn che chở đùm bọc nhau, bổ túc cho nhau, giới hạn nhau, hòa quyện với nhau. Quang thầm nghĩ lại một điều về tình yêu mà anh đã từng nghĩ. Đi từ những bài thơ huyền diệu đến với sân khấu, Vũ đã gặp Vũ Ngọc Quang. vở kịch "Mùa hạ cuối cùng" vở kịch đầu của Vũ trình làng, Quang đã làm âm nhạc, kỷ niệm đầu đã lùi xa một thập niên. Còn bây giờ đám tang ngột ngạt một ngày thu Hà Nội.

Đám tang vẫn đi, đời thường ngưỡng mộ một tài năng nhưng lại bỏ qua số phận không ai có thể nghĩ rằng cặp vợ chồng nghệ sỹ vào bậc cao của đất nước mà chỉ ở vẻn vẹn trong căn nhà có chừng chín mét vuông. Với nhà viết kịch Lưu Quang Vũ và nhà thơ Xuân Quỳnh, tác phẩm của họ đưa ra cuộc đời viết trên một tấm gỗ kê lên chính cuộc đời của họ. Một căn nhà mà sách nhiều hơn không khí, chữ nghĩa nhiều hơn tiện nghi đã là nơi ẩn náu cuối cùng của hai tài năng. Quang chợt nghĩ đến mình. Đến bây giờ anh cũng đâu có nhà riêng. Mà công việc thì cứ quần quật bốn mùa. Người cùng cảnh ngộ bao giờ cũng thương nhau. Âm nhạc hai bài tình khúc viết cho kịch " Mùa hạ cuối cùng" được Vũ và Quỳnh rất thích. Lúc ấy, Vũ và Quỳnh còn cực lắm, còn chạy ăn từng bữa. Vũ sau khi xuất ngũ đã vất vưởng khá dài. Được tạp chí sân khấu cưu mang cũng chẳng có là bao. Chỉ có lòng tốt. Những ngày ấy, Quỳnh như một người vợ tần tảo hơn một nhà thơ. Ấy thế mà khá lên được một chút thì định mệnh đã ập đến. Nào có thể ngờ vừa ngồi với nhau trò chuyện, cùng một vại bia đỏ mặt. Mà giờ đã đưa nhau về cõi xa xăm. Quang vụt nghĩ tới chất bi kịch của tình khúc. Ngôn ngữ này không được quyền "xuống xề mùi mẫn". Nó phải đau đáu, xót xa một niềm.

Những viên đất đã phủ kính đắp cao ba ngôi mộ chiều bỗng dưng như không phương hướng. Có một tiếng gọi của âm nhạc rất mạnh, rất nhẹ ở trong tia nắng cuối, ở trong chiếc lá rơi lên vạt cỏ ven hồ.

Chúng tôi ngồi với nhau trong buổi sớm tinh khôi của mùa xuân. Quang gọi cà phê đen rồi suýt xoa bài hát "Mùa xuân bao điều lạ" của tôi. Tôi cười vì sự trẻ trung của anh. Nhạc sỹ đã ngoài 50 tuổi đời, có đến vài chục tình khúc cho sân khấu mà xem ra mà không già hơn tôi mấy. Chúng tôi ngồi và cùng nhớ xa xôi về Hải Phòng. Bao kỷ niệm ký ức viết lên cùng khói thuốc. Nghe ý đồ của tôi về cuốn sách "10 gương mặt nghệ thuật". Quang lại cười. Một nụ cười đăng đắng của chút vui qua năm tháng thăng trầm.

Thời gian không có là bao. Quang lại đi vội vã. Một sân khấu đang chờ tình khúc của anh, để lại cho tôi một trống trải và chiếc bật lửa ga màu xanh. Chiếc bật lửa ấy, tôi giữ và đến nay bật lên sáng xanh một chân dung Vũ Ngọc Quang.

Nguyễn Thụy Kha