Khi giai điệu lắng đọng với những ca từ buồn não nề của Gloomy Sunday và Strange Fruit vang lên người thưởng thức lại nhớ tới nữ ca sĩ da màu bạc mệnh Billie Holiday – nữ hoàng của dòng nhạc Jazz..

Sinh ra và lớn lên trong bất hạnh, Billie Holiday dường như không biết đến màu sắc của tình thương yêu và sự bình yên. Billie trải qua tuổi thơ đầy sóng gió, đau khổ và nước mắt. Bà sinh ra mang thân phận mồ côi, luôn lượm lặt những mảnh ghép màu hồng để giảm bớt những đớn đau, bất hạnh của cuộc đời mình. Billie sinh ngày 7 tháng 4 năm 1915 tại thành phố Philadelphia. Mẹ bà tên là Sadie- một phụ nữ bất hạnh sinh ra Billie trong cảnh không chồng, không hôn thú, bị bạc đãi và cha mẹ đẻ bỏ rơi vì lý do hư hỏng. Bà sinh Billie ra trong đói nghèo và sự khổ nhục. Có lẽ tạo hóa cho rằng cuộc đời của bà chưa nếm đủ những niềm đau nhức nhối nên sau này cô con gái Billie Holiday tiếp tục đi trên con đường đau khổ, nước mắt và không niềm kiêu hãnh giống như số phận của mẹ cô.

Bà Sadie bỏ quên đứa con tại Baltimore để lên New York hành nghề mại dâm. Billie Holiday từ đó trở thành một đứa trẻ mồ côi, mặc dù cô biết cha mình là một nhạc sĩ và đang sống lẩn quất không xa nơi cô, nhưng ông ta không nhìn nhận đứa con này. Billie như một món hàng rẻ rúng, qua tay người này người khác. Đứa trẻ tội nghiệp mang màu da đen ấy trải qua phần lớn tuổi thơ trong đau khổ, thèm khát tình yêu thương của người thân mà rất xa vời. Tuổi thơ cơ cực chưa dừng lại ở chuỗi ngày tối tăm mặt mũi với những công việc nặng nhọc, Billie còn bị người ta cưỡng bức lạm dụng tình dục khi mới lên mười. Tuổi mười ba, Billie lại bị người mẹ ruột vô tâm bán vào nhà thổ. Cuộc đời Billie từ đó gắn liền với nghề gái điếm.

Billie sinh ra và lớn lên trong bối cảnh xã hội Mỹ đang có nạn phân biệt chủng tộc gay gắt, các nơi công cộng không có chỗ cho người da màu đứng chung với người da trắng. Chỉ còn chốn ăn chơi nhà thổ hai màu da mới chung đụng gặp nhau, bởi khách mua vui là người da trắng, còn người bán hoa lại thường là những cô gái da đen. Ở những nơi này, Billie bắt đầu tiếp xúc với các nhạc sĩ, với nhạc blues đang thịnh hành lúc bấy giờ. Cô say mê âm nhạc và hay ca hát từ ngày nhỏ nhưng bản thân Billie chưa khi nào nghĩ rằng mình sẽ trở thành một ca sĩ, đứng trên sân khấu trình diễn cho mọi người thưởng thức. Và Billie Holiday đến với âm nhạc rất tình cờ. Một hôm bà đến một phòng trà xin làm vũ nữ, người ta hỏi bà có biết hát hay không? Billie trả lời rất gãy gọn là có. Bà đến với âm nhạc rất tình cờ và hồn nhiên, bà mang vào âm nhạc chất hoang dại và cả những nỗi niềm đau khổ, ẩn chứa từ bấy lâu trong mình. Billie thổi hồn vào từng ca khúc với cách phân nhịp rất khéo léo, âm vực tuy hẹp nhưng bà biết cách luyến láy sao cho mỗi ca từ đều phù hợp với điểm yếu này của mình. Giọng hát của Billie lành lạnh, rên rỉ và rất đau đáu, làm chủ tiết tấu nhưng cũng rất ngẫu hứng. Và đặc biệt mỗi khúc ca Billie hát lên đều bằng cảm xúc chân thật của bản thân. Bà khiến mỗi ca khúc thoát ra từ giọng bà đều mang dáng dấp của một nguồn sinh khí tuy buồn nhưng có sức lay động từ tận sâu thẳm bên trong người thưởng thức.

Billie Holiday theo nghiệp cầm ca trong thời kì nước Mỹ phân biệt màu da gay gắt. Một ca sĩ da màu như cô không có chỗ để tài năng được ca ngợi. Billie viết trong hồi ký tựa đề Lady sings the blues, rằng : “Người ta đã nói với tôi: chưa một ai hát chữ “đói” hay là chữ “yêu” như tôi. Có thể đó là vì tôi biết rất rõ ý nghĩa những từ này. Tất cả những gì tôi mong đợi ở cõi đời này đều trực tiếp bắt nguồn từ hai chữ đó.” Để vươn lên thành công Billie đã trải qua những tháng ngày gian khó, nhục nhã ê chề. Bà là niềm tự hào của những ban nhạc bà tham gia khi giọng hát trời phú làm say đắm lòng người. Billie là giọng ca vàng cho mỗi quán bar, mỗi khách sạn, mỗi nơi lưu diễn bà đi qua… Nhưng khi người ta gặp bà với hình hài của người da đen, người ta khinh bỉ, coi rẻ và gọi bằng cái tên đầy đầy miệt thị “con mọi”.

Vượt qua những sự kì thị ấy, Billie vẫn thành công vang dội ở tuổi đời rất trẻ, khi mới mười bảy tuổi tên tuổi bà đã trở nên quen thuộc tại Mỹ. Vài năm sau đó Billie Holiday nổi danh xuyên lục địa. Người ta chìm đắm trong giọng hát là lạ nhưng rất dễ thấm vào lòng của Billie. Billie kéo dài danh tiếng của mình suốt hơn hai mươi năm trời từ năm 1935 cho đến lúc bà qua đời.

Trong sự nghiệp của Billie rất nhiều ca khúc không mấy tiếng vang nhưng qua giọng hát của bà, chúng vẫn biến thành những tình ca bất hủ. Có thể kể đến các bài hát như They can't take that away from me, Gone with the wind, Blue Moon, God bless this child, Baby I don't cry over you… đặc biệt là hai tình ca chết Gloomy Sunday và Strange Fruit – hai ca khúc đã làm tên tuổi Billie trở nên bất hủ mà không một ca sĩ nào về sau này có thể vượt qua nổi. Gloomy Sunday và Strange Fruit dưới sự thể hiện của Billie Holiday trở nên sống động, như cứa sâu vào lòng người nghe không đơn thuần là bởi ca từ, giai điệu buồn não nề mà còn bởi cảm xúc của người hát. Billie như sống với nhân vật, sự việc… trong từng ca khúc bà thể hiện.

Gloomy Sunday vốn là một bài hát thai nghén và sinh ra tại Hungary bởi nhà viết nhạc Reszo Seress và Laszlo Javor vào một ngày chủ nhật tháng 12 năm 1932. Ngày chủ nhật ấy mưa rơi, ảm đạm gợi nhớ tới một tình yêu đã mất, nhà soạn nhạc viết ra nó trong tâm trạng cay đắng, nhớ tiếc tình cũ. Ca khúc lưu hành sang Mỹ vào năm sau và được hát bởi nhiều ca sĩ khác nhau. Và đến khi Billie Holiday hát, Gloomy Sunday trở nên sống động hơn bao giờ hết. Billie không chỉ hát nó mà cô đang kể về nó. Cuộc đời Billie trải qua nhiều mối tình để quên đi những bất hạnh của đời mình, quên đi những bạc đãi của mọi người dành cho người da màu như cô. Tuy nhiên Billie chưa khi nào có một tình yêu trọn vẹn, chưa khi nào tìm thấy một người đàn ông chân chính, yêu cô thật lòng.

Họ thường là những kẻ phản bội, lợi dụng tiền bạc và danh tiếng của Billie nên đến với cô rồi nhanh chóng rời bỏ. Billie gặp và hát Gloomy Sunday như hát về cuộc đời, hát về tình yêu của mình. Đó là một trong những lí do ca khúc chết người này dưới sự thể hiện của Billie Holiday là chuẩn nhất so với những ca sĩ đã từng hát nó. Nghe Gloomy Sunday của Billie người thưởng thức như chìm lạc vào một vùng trời của kí ức, của tình yêu ngọt ngào thưở xưa giờ đã bay đi mất. Gloomy Sunday đã trở thành huyền thoại khi rất nhiều người mỗi khi nghe nó thường tìm đến cái chết. Đỉnh điểm cho việc này vào những năm 30 của thế kỉ trước, Gloomy Sunday đã gián tiếp giết chết hơn một trăm mạng người, trong đó có cả những ca sĩ hát nó. Nhiều nhạc sĩ lẫn ca sĩ từ chối hát ca khúc bị nguyền rủa này. Billie không chối từ Gloomy Sunday, trái lại bà còn hát với lòng say mê bất tận. Gloomy Sunday không chỉ là niềm khắc khoải, đau đáu của Billie về những mối tình tan nát, đầy vết thương lòng mà nó còn được hát lên bởi nội lực dồi dào của chính bà:

“Sunday is gloomy,
My hours are slumberless
Dearest the shadows
I live with are numberless
Little white flowers
Will never awaken you
Not where the black coaches
Sorrow has taken you…”
Cũng giống như Gloomy Sunday, bài hát Strange Fruit được cất lên bằng cảm xúc mãnh liệt của Billie Holiday. Billie chìm ngập trong từng ca từ, từng nhịp điệu…
“Southern trees bear strange fruit,
Blood on the leaves and blood at the root,
Black body swinging in the Southern breeze,
Strange fruit hanging from the poplar trees…”

Strange Fruit được Billie Holiday trình bày lần đầu tiên tại phòng trà Café Society thành phố New York, khi bà 24 tuổi. Nhạc phẩm này được viết bởi Abel Meeropol và hoàn thành năm 1937. Sau khi bài hát được hoàn thành, tác giả của nó muốn Billie Holiday là người thể hiện. Qua giọng hát của Billie Strange Fruit mới thực sự là bài hát phản kháng dữ dội. Mỗi khi Billie cất vang tiếng hát bài ca này là khán phòng, sân khấu chìm đắm trong không gian của âm nhạc, của tình yêu và cả nỗi buồn, sự hờn trách và niềm ân hận… Strange Fruit nói về những nạn nhân da màu, thường là người da đen và da đỏ bị người da trắng tại Mỹ hành hình treo cổ trên cây vào những năm cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX.

Những lời ca vẽ ra những sự thật rất trần trụi, buồn và cũng đầy phản kháng những bất công, những định kiến màu da. Có lẽ không ca sĩ nào có thể bì nổi Billie Holiday khi cất ca bài hát này. Bởi chỉ có Billie hát là Strange Fruit buồn, da diết nhất và cũng đầy sự sục sôi nhất. Lý do người ta thích nghe Billie hát Strange Fruit không đơn thuần bà là ca sĩ da màu mà còn bởi cuộc đời bà cũng trải qua những kì thị như vậy và thêm nữa giọng hát của Billie rất hợp với giai điệu, ca từ của Strange Fruit. Trong hồi kí của mình bà nhắc đến bài hát này với niềm thương đau vô tận. Bà kể lại, mỗi khi cất vang bài hát này bà thường nghĩ tới những người thân của mình và sau mỗi lần trình diễn xong bà thường chạy thật nhanh vào cánh gà và khóc…

Những ca khúc thành công do Billie trình bày có rất nhiều nhưng có lẽ hai bài hát liên quan tới cái chết Gloomy Sunday và Strange Fruit mới là những khúc hát đưa Billie Holiday trở thành huyền thoại.

Billie Holiday kết thúc cuộc đời vào độ tuổi còn trẻ, năm bà 44 tuổi. Bà qua đời vào ngày 17 tháng 7 năm 1959 sau thời gian dài chống chọi âm ỉ với nạn phân biệt chủng tộc, với những niềm đau cuộc đời bất hạnh của mình và cả rượu và ma túy. Bà chỉ tìm thấy mình, cảm thấy mình kiêu hãnh trong những lời ca, giai điệu, trên sân khấu và trong nước mắt khi tìm thấy mối đồng cảm giữa mình với khán giả, với cả những kiếp phận bất hạnh…

Theo Công Lê ANVN14 (10/2010)