Hiểu theo nghĩa rộng và phổ thông nhất, thì âm nhạc đương đại (contemporary music) là bất cứ loại nhạc nào được viết trong thời đại hiện tại. Tuy nhiên theo thuật ngữ âm nhạc học và lịch sử học thì âm nhạc đương đại được dùng để gọi các hình thức hiện đại của loại âm nhạc mang tính nghệ thuật (art music khác với music art - nghệ thuật âm nhạc. Loại âm nhạc này còn được gọi là âm nhạc nghiêm túc -serious music hay âm nhạc uyên bác - erudite music, âm nhạc hàn lâm - academic music), nó bao gồm:

* Các hình thức âm nhạc sau Thế chiến thứ 2, tính từ sau khi Anton Webern(1883-1945 nhà soạn nhạc và chỉ huy người Áo) qua đời (gồm các thể loại như: âm nhạc chuỗi – serial music, âm nhạc điện tử – electroacoustic music, âm nhạc cụ thể – concrete music, âm nhạc thử nghiệm – experimental music, âm nhạc vô âm thể – atonal music, âm nhạc tối thiểu – minimalist music, v.v…).

* Các hình thức gần đây nhất của loại nhạc đương đại như: âm nhạc kinh điển đương đại (từ sau 1975, contemporary classical music), âm nhạc hậu hiện đại (post-modern music), âm nhạc quang phổ (spectral music), v.v…

Trong phạm vi âm nhạc phổ thông (Pop music), thuật ngữ “đương đại” thường được dùng để gọi một số khuynh hướng ở các thế hệ khác nhau. Những loại nhạc pop đương đại của những năm 90 đã không được coi là đương đại nữa trong thế kỷ 21. Sự phát triển quá nhanh chóng của các ngành kỹ nghệ liên quan đến âm nhạc trong hơn 10 năm trở lại đây đã sinh ra những thể loại mà chúng ta chưa bao giờ nghe. Và như vậy, người ta thường định nghĩa âm nhạc đương đại dựa trên những khuynh hướng trên thị trường.

Theo quan niệm trên, trong bài này chúng ta xét đến loại ca khúc đương đại, tức loại ca khúc vừa mới, đang hoặc bắt đầu xuất hiện trên thị trường âm nhạc Việt Nam. Mà nói đến cái mới cho ca khúc Việt Nam thì không sân chơi nào hiện đại cho bằng BÀI HÁT VIỆT (BHV) bởi tiêu chí của chương trình này là: “đi tìm cái mới cho ca khúc Việt Nam giữa bối cảnh âm nhạc thị trường đang chiếm lĩnh đời sống âm nhạc”.

Sau khi nghe, nghiên cứu, tham dự các live show của nhiều ca khúc được chọn trong BHV, chúng tôi rút ra được những bí quyết giúp những người viết ca khúc (trẻ hoặc có tâm hồn trẻ) nhanh chóng (nghĩa là không cần mất nhiều thời gian “dùi mài kinh sử”, không cần được “đào tạo chuyên nghiệp”) được “tôn vinh sự sáng tạo” (theo cách nói của các nhà tổ chức BHV. Trong thời buổi này, chưa bao giờ cụm từ “tôn vinh” được sử dụng đắt hàng như thế!). Nói cụ thể, ngắn gọn hơn, “giang hồ” hơn thì, cứ theo những bí quyết dưới đây, người viết ca khúc sẽ nhanh chóng, dễ dàng được trở thành nhạc sĩ, được tôn vinh. Thú vị chứ?

Bí quyết 1: Đặt tựa cho ca khúc

Các thầy dạy sáng tác thường khuyên nên đặt tựa ca khúc thể hiện được nội dung chính của tác phẩm. Tựa của một bài hát thường nằm ở điệp khúc, ở ca từ của chủ đề âm nhạc. Bạn không nên nghe họ! Đó là chuyện “vớ vẩn” của những người “sách vở”, không biết tìm cái mới. Họ nói, đó là một nguyên tắc mà các nhạc sĩ thế giới đều đi theo ư? Bạn phải đi ngược thế giới thì mới độc đáo, mới được chú ý tới chứ. Đừng quan tâm gì đến chủ đề âm nhạc hay nội dung muốn diễn tả, bạn cứ theo các nguyên tắc dưới đây mà đặt tựa cho ca khúc:

* Thật ngắn, càng ngắn càng tốt! Một chữ cũng được.

Với các ca khúc có tên gọi như: Đắng (Band Prophecy), Mong (Nguyễn Minh Phương), Mơ (Thủy Tiên), Radio (Nguyễn Hải Phong), Sáng (Hồ Minh Phúc), Trôi (Dương Trường Giang), Hẹn (Nguyễn Trường Giang), Chợ (Đặng Tiến Hoàng), Chảy (Lê Võ Tuấn), v.v… bạn đã thấy chưa? Mốt đặt tên bài là như vậy. Bạn còn tìm thấy được nhiều ca khúc có tên kiểu đó trong thư viện bài hát của BHV. Bạn đừng mất thì giờ tìm hiểu: Chợ… gì? cái gì…Chợ? chợ nào?...”. Hoặc, cứ nghe ca khúc Chảy, bạn sẽ thấy: tôi chảy, mưa chảy, và…cả mây cũng chảy! vô lý ư? không! Cho dù trong bất cứ ngôn ngữ nào, nếu dùng câu ngắn nhất, chỉ có một từ, thì muốn cho người khác hiểu được, chúng ta phải dùng động từ. Để cho mới, bạn không cần dùng động từ mà cứ dùng một từ bất kỳ để đặt tên cho ca khúc và đừng quên “Hiểu được,…..chết liền!” đang là một tiêu chuẩn “hot” hiện này trong các ca khúc mới của thị trường.

* Đảo ngược những tựa bài hát, những khái niệm nghệ thuật đã từng được biết đến nhiều.

Bạn đã từng nghe Ray Charles hát Georgia on my mind hay Ngọc Tân hát Hà Nội trong tôi chưa? Đừng bắt chước họ nữa! Ở sân chơi BHV, nơi cổ vũ và “tôn vinh” sự sáng tạo, bạn hãy đảo ngược lại thành Trong tôi Hà Nội (Nguyễn Thắng). Bình thường người Việt Nam nói, “Mùa đông lạnh, mùa thu lạnh, trời lạnh,v.v…”. Bạn đừng làm thế, tầm thường lắm! Hãy nói như ca khúc được vào Top 20 BHV tháng 7/2009: Lạnh thu đếm tình. Vậy mới là ca khúc đương đại. Tại sao bạn lại cứ thắc mắc Xông xênh thời (Duy Thịnh) nghĩa là gì? Cứ cho là nó thuộc về một ngôn ngữ nào đó của 54 dân tộc Việt Nam thì có sao nào! Có người cho rằng cách dùng từ như vậy là xa lạ với tiếng Việt, là kỳ quái. Nhưng hãy nghe một nhạc sĩ giải thích: “…dù còn nhiều tranh luận, nhưng BHV đã góp phần tạo nên một diện mạo âm nhạc Việt Nam mới”. Vấn đề diện mạo mới ấy giống cái gì thì chúng ta cũng không hình dung được.

Bí quyết 2: Về chủ đề nội dung, hình tượng âm nhạc

Ồ, đây là những khái niệm xa xỉ đến xa vời! Bạn đừng quan tâm. Để trở thành nhạc sĩ (Việt Nam là nơi dễ nhất thế giới để trở thành nhạc sĩ sáng tác, bạn không biết sao?) có ca khúc đương đại được tôn vinh ở một sân chơi quan trọng như BHV bạn hãy quên các khái niệm vô ích này đi! Cứ quan sát những ca khúc được tôn vinh ở BHV, bạn sẽ rút ra được bí quyết cần thiết.

Nếu thấy ca khúc Đêm đom đóm (Đại Nhân) hay Đom đóm yêu (Thanh Tú) được ưa chuộng thì bạn cứ viết một ca khúc nào đó hoặc có nói về đom đóm, hoặc đặt tên có cụm từ “đom đóm” là …… “ăn tiền”! Nếu thấy Chuông gió (Võ Thiện Thanh) được ưa chuộng thì hãy bắt chước mà viết Mộ gió (Unlimited), Tiếng gió hát (Hồng Kiên) hay cái vớ vẩn gì cũng được nhưng đừng quên có chữ “gió” trong ca từ, tựa bài. Thậm chí, bạn có thể viết ca khúc “Trúng gió”, “Phải gió” mà không cần biết nội dung có liên quan hay không. Có sao đâu, miễn có “gió” là được! Nếu thấy đề tài về “phố” ăn khách thì bạn cứ làm như các tác giả ca khúc đương đại của BHV đã viết: Phố cổ (Nguyễn Duy Hùng), Phố mưa (Hồ Trọng Tuấn – Võ Minh Phương), Phố chiều (Thành Vượng), Phố thị…

Bạn có thấy nhiều người thích Chiếc ô ngăn đôi (Sa Huỳnh) không? Bạn đừng quan tâm chuyện ca sĩ Lan Trinh đã thể hiện tốt, sáng tạo ca khúc này thế nào, cũng như hình ảnh chiếc ô ngăn đôi của Sa Huỳnh súc tích, ẩn dụ ra sao? Hãy viết ngay một ca khúc mà ca từ có lặp đi lặp lại từ “chiếc ô”. Phải cẩn thận, nếu bạn là người miền Nam thì cũng không nên dùng ca từ “chiếc dù” nhé! Phải là “chiếc ô” mới….đắt! Bạn không tin ư? Hãy nghe một loạt các ca khúc được tôn vinh trong BHV và sẽ thấy có bao nhiêu bài có dùng đến hình ảnh chiếc ô!

Nói tóm lại, khi sáng tác ca khúc Việt Nam đương đại, bạn phải nhạy bén như một người tham gia thị trường.

Bí quyết 3: Giai điệu và tiết tấu

Yếu tố quan trọng để viết thành công một ca khúc đương đại là không cần có giai điệu, nếu có chút tính giai điệu thì phải hơi “quái” một chút. Trên thế giới, loại âm nhạc phi giai điệu đã được thử nghiệm từ lâu. Thậm chí người ta áp dụng cả cho thanh nhạc. Mặc dù do đặc điểm ngôn ngữ, người Việt Nam “nói như hát”, nghĩa là tính giai điệu trong tiếng nói của người Việt là điều không thể tách rời, thế nhưng khi nghe đa số các ca khúc trong BHV, nhất là những ca khúc được giải thưởng, bạn sẽ không khỏi ngạc nhiên khi thấy nổi bật 2 đặc tính: “phi giai điệu” và “quái giai điệu”(!). Hãy nghe Giọt Sương Bay Lên (Nguyễn Vĩnh Tiến). Ca khúc này đã đoạt giải nhất BHV tháng 11/2005 và được Hội đồng thẩm định ca ngợi không tiếc lời: “…giới âm nhạc chuyên nghiệp khó lòng viết hoàn chỉnh như thế….”. Đáng buồn thay cho giới âm nhạc chuyên nghiệp Việt Nam. Đáng tự hào thay cho những tác giả trẻ của BHV!

Để xây dựng giai điệu, tiết tấu không có gì khó đâu. Bạn chỉ cần lấy lại một ca khúc ngoại quốc nào đó viết theo tiết tấu mới lạ, hoặc là Jazz, Blues, thay đổi đi chút ít rồi viết lời Việt vào. Mặc kệ chuyện ngược dấu giọng có xảy ra! Đó chính là cái mới lạ để ca khúc của bạn được chú ý ở BHV. Nếu không tin, bạn cứ nghe lại bài Chảy (Nguyễn Võ Tuấn) với cách hát của Phương Đài thì biết, bạn sẽ thấy được diện mạo của tiếng Việt đương đại thay vì nói: “Tôi ăn cơm rồi”, giờ đây người ta nói: “Tối ằn cờm rối”. Đây thật sự là một thách thức với dấu giọng của tiếng Việt. Các thế hệ đi trước kêu gào: Hãy trả lại sự trong sáng cho tiếng Việt! Đó là không đương đại, không mới lạ, không đúng tiêu chuẩn BHV! Cứ nghe nhiều các ca khúc trong BHV đi, bạn sẽ thấy một nghịch lý này:

(Giai điệu, tiết tấu giống 80 – 90% nhạc ngoại quốc) + (dấu giọng ngược ngạo với truyền thống ngôn ngữ Việt) + (nội dung bí ẩn, quái lạ, khó hiểu) lại được tôn vinh ở BHV!

Để viết được một ca khúc đương đại được chú ý đến, còn nhiều bí quyết nữa mà chúng tôi rút ra được sau khi nghe nhiều ca khúc trong thư viện bài hát của thời gian gần 5 năm hiện diện của BHV. Chúng tôi rất muốn “dốc hết ruột tượng” ra đây nhưng chỉ sợ bạn không tin và cho rằng chúng tôi lừa bịp. Ai lại đi “bật mí” bí quyết dễ dàng như vậy? Chúng tôi tạm dừng lại để mong các bạn tin vào điều thành công thứ 3 trong 4 điều thành công của Bài Hát Việt.

Th.s. Nguyễn Bách (SN 22 )